Tiểu luận Đối thoại
TA THƯỜNG MẠNH HƠN MÌNH TƯỞNG
Tôi từng nghĩ điều đáng sợ hơn cả của lão hóa là cơ thể không còn nghe lời như trước.
CHƯƠNG 0 (MỞ CỬA): NGƯỜI HIỆN THỰC
Trục trung tâm của Tiểu luận Đối thoại sẽ cố gắng bám một chuyên đề xuyên suốt, chủ đề về nhân vật trung tâm dự kiến mang tên ‘Người Hiện Thực'.
Chương đầu tiên của chuyên đề tạm gọi là ‘Chương 0’ (chương số không) hay Chương 'Mở Cửa'. Ý muốn nói mỗi cá nhân, khi đến đây, nếu muốn đến với chuyên mục, hãy vì một câu chuyện. Không chỉ thế, chúng tôi hy vọng họ ở lại còn vì một cách nhìn.
Phần 0.0: Hy vọng ở lại vì một cách nhìn
Có một điều khá lạ. Người ta thường dành nhiều năm để sợ những điều mình chưa từng trải qua. Khi còn trẻ, ta sợ tuổi già. Khi khỏe mạnh, ta sợ bệnh tật. Khi đang sống bình thường, ta sợ ngày nào đó sẽ không còn tự đi lại, không còn làm việc được, không còn là chính mình nữa.
 |
Không phải mọi cánh cửa đều có bản lề. Có cánh cửa chỉ là một lối đi giữa rừng, đủ để khiến ta bước thêm một bước và nhìn thế giới từ vị trí khác. Có lẽ tri thức cũng bắt đầu như vậy. Không mở ra nơi chốn mới, mà mở ra cách nhìn mới. Ảnh: EWLCC |
Những nỗi sợ ấy không chỉ xuất hiện trong từng cá nhân. Chúng cũng hiện diện trong những xã hội giàu có, và có nền y học phát triển nhất.
Một cuộc khảo sát gần đây tại Hoa Kỳ cho thấy khoảng hai phần ba người trưởng thành lo sợ sẽ hết tiền khi nghỉ hưu, thậm chí còn nhiều hơn sợ chết.
Thoạt nhìn, đó có vẻ là câu chuyện về tài chính.
Nếu đọc chậm hơn chút, ta sẽ nhận ra đằng sau tiền bạc là nỗi lo sâu xa hơn, lo đánh mất khả năng làm chủ cuộc sống của chính mình.
Ta không chỉ sợ nghèo.
Ta còn sợ trở nên phụ thuộc.
Sợ trở thành gánh nặng.
Sợ ngày nào đó phải sống cuộc đời mình không còn lựa chọn nào.
Đó là nỗi sợ thật có.
Điều thú vị nằm ở chỗ nhiều nghiên cứu về hưu trí chỉ ra một phát hiện khá bất ngờ.
Khi thực sự bước vào giai đoạn nghỉ hưu, nhiều người thích nghi tốt hơn họ từng tưởng tượng. Nhu cầu sống thay đổi, cách nhìn về hạnh phúc thay đổi và chi tiêu thực tế thường thấp hơn các giả định trước đó. Nói cách khác, hiện thực nhiều khi hiền hơn nỗi sợ mà chúng ta mang theo suốt nhiều năm (reality is often less daunting than the fears we have carried with us for years).
Có lẽ điều ấy không chỉ đúng với chuyện nghỉ hưu.
Nó còn đúng với nhiều điều khác của đời người.
Khi còn trẻ, chúng ta thường tưởng tượng tuổi già bằng trí tưởng tượng của tuổi trẻ.
Ta hình dung một tương lai toàn mất mát.
Mất sức khỏe.
Mất trí nhớ.
Mất tự do.
Mất bạn bè.
Mất ý nghĩa.
Rồi cuộc sống kể những câu chuyện khác.
Ai đó sau một ca bệnh nặng mới học cách yêu những điều nhỏ.
Ai đó sau khi mất nhiều khả năng của cơ thể phát hiện mình vẫn còn nhiều khả năng của tâm hồn.
Ai đó tưởng rằng điều đáng sợ nhất là không còn đi được, nhưng rồi nhận ra điều mình thực sự cần chỉ là được ngồi bên cửa sổ mỗi sáng, nhìn ánh nắng đi qua tán cây, và nghe tiếng thân nhân trò chuyện.
Những điều ấy không xóa đi khó khăn.
Chúng nhắc chúng ta rằng chúng ta có một khả năng đặc biệt.
Khả năng thích nghi
Tâm lý học hiện đại gọi đó là adaptation - khả năng điều chỉnh để tiếp tục sống khi hoàn cảnh thay đổi.
Y học gọi đó là rehabilitation - phục hồi, không chỉ chức năng của cơ thể mà cả khả năng tham dự cuộc sống.
Triết học Khắc Kỷ gọi đấy là phân biệt giữa điều ta có thể kiểm soát và điều ta không thể.
Viktor Frankl, sống sót sau các trại tập trung của Đức Quốc Xã, gọi đó là tìm kiếm ý nghĩa ngay cả khi không thể thay đổi hoàn cảnh.
Đấy thực chất là các tên gọi khác nhau về cái gọi là ‘khả năng thích nghi’.
Dường như ai nấy đều gặp nhau ở một ý tưởng giản dị:
Khi khoa học trở về với phẩm giá
Chuyên đề này bắt đầu từ ý tưởng ấy.
Không phải để phủ nhận những đau đớn của bệnh tật, tuổi già, hay mất mát.
Càng không phải để lãng mạn hóa chúng.
Một ca ghép tim vẫn là cuộc chiến sinh tử.
Một cá nhân sống nhiều thập kỷ cùng chiếc "phổi sắt" vẫn phải đối diện với những giới hạn khắc nghiệt.
Một cụ bà không còn tự đứng vẫn cần chăm sóc từng giờ từng phút.
Không có điều gì trong số đó là dễ dàng.
Trong những hoàn cảnh ấy, chúng ta thấy rõ hơn một phẩm chất thực sự mang tính người -
khả năng tiếp tục sống.
Không phải chỉ tiếp tục thở.
Mà tiếp tục yêu.
Tiếp tục hy vọng.
Tiếp tục học.
Tiếp tục mỉm cười.
Tiếp tục muốn ngồi dậy để nhìn cuộc sống thêm lần nữa.
Đó cũng là lý do EWLCC thực hiện chuyên đề “Ta thường mạnh hơn mình tưởng”.
Chúng tôi không muốn kể những chuyện cảm động để lấy nước mắt.
Chúng tôi cũng không muốn chỉ giới thiệu những thành tựu khoa học mới nhất.
Điều chúng tôi mong muốn là đi theo hành trình khác.
Mỗi bài sẽ bắt đầu từ một câu hỏi đời thường.
Đi qua những bằng chứng của khoa học.
Đặt chúng trong bối cảnh của lịch sử và văn hóa.
Rồi trở về với cái ta cụ thể.
Bởi chúng tôi tin rằng:
Tri thức không thực sự hoàn thành việc của mình nếu nó chỉ giúp chúng ta biết thêm.
Tri thức chỉ thật sự có ý nghĩa khi nó giúp chúng ta nhìn nhau bằng nhiều thấu hiểu hơn.
Trong bốn chương đầu tiên của chuyên đề này, cũng có thể gọi là "Khi khoa học trở về với phẩm giá", chúng ta sẽ cùng gặp những cá nhân chưa từng quen biết nhau.
Một phụ nữ được ghép tim sau khi từng được thông báo rằng thời gian của mình chỉ còn tính bằng ngày.
Một phụ nữ dành gần như cả cuộc đời trong chiếc "phổi sắt", thiết bị mà nhiều người ngày nay chỉ còn biết qua sách lịch sử.
Một cụ bà chỉ mong ngồi thêm một lúc thay vì nằm suốt ngày.
Thoạt nhìn, họ thuộc về những câu chuyện khác nhau.
Thế nhưng họ cùng đặt cho chúng ta một câu hỏi.
Không phải "Làm sao để sống lâu hơn?"
Mà là "Làm sao để tiếp tục sống như một tồn tại người?"
Có lẽ đó cũng là câu hỏi mỗi chúng ta, sớm hay muộn, đều sẽ phải tự trả lời.
Lời mời
Nếu đến đây để tìm những câu trả lời cuối cùng, có lẽ bạn sẽ thất vọng.
Nếu bạn sẵn sàng cùng chúng tôi bước chậm một chút, đi từ một câu chuyện nhỏ đến những câu hỏi lớn, rồi mang những câu hỏi ấy trở về với gia đình, công việc, và cuộc sống của mình, chúng tôi vui được đồng hành.
Cuối cùng, điều đáng quý nhất khoa học, lịch sử, văn hóa, hay triết học có thể làm không nằm ở chỗ khiến chúng ta trở nên thông thái hơn.
Chúng khiến chúng ta đối xử với nhau nhân hậu hơn.
Đó cũng là lý do chuyên đề này được bắt đầu.
Và, có lẽ, đó cũng là lý do để chúng ta tiếp tục đọc, tiếp tục học, và tiếp tục làm người.
Với EWLCC
Tri thức không kết thúc ở câu trả lời.
Nó bắt đầu từ cách chúng ta nhìn bản thân sau khi biết câu trả lời.