Tiểu luận Đối thoại
TA THƯỜNG MẠNH HƠN MÌNH TƯỞNG
Tôi từng nghĩ điều đáng sợ hơn cả của lão hóa là cơ thể không còn nghe lời như trước.
Chương 1: Hiện thực thường hiền hơn nỗi sợ
Ta đã đi qua hai phần đầu của Chương 1, ở đó, Phần 1.1 đặt ra câu hỏi và Phần 1.2 trao cho câu hỏi một gương mặt. Phần 1.3 có nhiệm vụ để khoa học bước đến, không đứng trên câu chuyện, mà đứng cạnh nó. Nó sẽ cố gắng không trở thành bài giảng khoa học.
Phần 1.3: Điều đầu tiên khoa học thấy không phải là bệnh
Để mạch văn khỏi gãy, chúng tôi muốn độc giả có cảm giác rằng khoa học đi ra từ câu chuyện của mẹ, chứ không phải câu chuyện của mẹ chỉ là ví dụ minh họa cho khoa học. Đó cũng là điều Atul Gawande làm tuyệt đẹp trong Being Mortal, ở đấy, ta gần như không nhận ra mình đang được dẫn vào y học.
 |
Sau này, tôi nhiều lần nhớ lại câu hỏi này: Điều gì khiến mẹ, trong những ngày yếu nhất, vẫn muốn ngồi dậy? Ảnh EWELCC |
Các khớp của mẹ đang ở giai đoạn cứng hóa nhanh tới mức ngày nào cũng phải giúp mẹ vận động. Với khớp chân cũng vậy; nếu hôm nay không nẹp kéo duỗi, hôm sau đã cứng đờ hình thước thợ. Vậy, điều gì khiến mẹ, trong những ngày yếu nhất, vẫn muốn ngồi dậy?
Thoạt đầu, tôi nghĩ đó là ý chí.
Rồi tôi nghĩ, có lẽ là thói quen.
Có lúc lại nghĩ, đó đơn giản là tính cách.
Nhưng mà càng đọc, càng học, tôi càng nhận ra:
Có lẽ câu trả lời…
còn sâu hơn tất cả những điều ấy
Trong một thời gian dài, y học được xây dựng quanh bệnh tật.
Một người đến khám.
Bác sỹ tìm bệnh.
Đặt tên cho bệnh.
Điều trị bệnh.
Cách tiếp cận ấy đã cứu sống hàng triệu sinh mạng.
Không ai phủ nhận điều đó.
Thế rồi rồi tuổi thọ tăng dần.
Xã hội già dần.
Cảnh sống với bệnh mạn tính ngày càng phổ biến.
Lúc ấy, một câu hỏi mới xuất hiện.
Có lẽ còn quan trọng không kém câu hỏi cũ.
Không phải:
"Anh này mắc bệnh gì?"
Mà là:
"Cô kia còn muốn sống cuộc đời của mình như thế nào?"
Chỉ khác vài chữ, nhưng
gần như đảo ngược toàn bộ góc nhìn
Có một điều thú vị.
Khi đọc hồ sơ bệnh án, người ta dễ nhìn thấy những gì đã mất.
Khả năng đi lại.
Khả năng ghi nhớ.
Khả năng ăn uống.
Khả năng tự chăm sóc.
Mỗi dòng đều là một suy giảm.
Nếu dừng lại ở đó, siêu nhanh, ta sẽ bị thu nhỏ thành danh sách triệu chứng.
Nhưng đời sống…
chưa bao giờ chỉ là bản tổng kết những điều không còn
Đời sống còn là những điều vẫn còn.
Vẫn còn muốn nghe tiếng cháu cười.
Vẫn còn muốn nhìn ánh nắng buổi sáng.
Vẫn còn muốn ngồi cạnh cửa sổ.
Vẫn còn muốn tự cầm chiếc thìa.
Vẫn còn muốn chờ ai đấy trở về.
Những điều ấy không xuất hiện trong phần lớn bệnh án.
Song chúng quyết định phần lớn chất lượng của cuộc đời.
Đó là lý do vài thập niên gần đây, y học bắt đầu nói nhiều hơn về một khái niệm.
Không chỉ chữa bệnh, mà còn…
giữ gìn chức năng
Giữ khả năng vận động.
Giữ khả năng giao tiếp.
Giữ khả năng lựa chọn.
Giữ khả năng tham gia cuộc sống.
Bởi vì, đôi khi, điều cần nhất không phải thêm vài tháng.
Điều mong đợi hơn cả là thêm những tháng ngày còn có thể sống theo cách mình mong muốn.
Đến đây, có lẽ sẽ có ai đấy hỏi:
Nếu bệnh vẫn còn đó,
cố ngồi dậy có ý nghĩa gì?
Đó là câu hỏi quá thật.
Và cũng là câu hỏi phục hồi chức năng phải trả lời suốt nhiều thập niên.
Câu trả lời không nằm ở chiến thắng bệnh.
Nó nằm ở chỗ khác
Người không chỉ là một cơ thể.
Người còn là sinh thể luôn tương tác với thế giới.
Khi ta đứng.
Khi ta ngồi.
Khi ta nhìn.
Khi ta chạm.
Não nhận vô số tín hiệu.
Các cơ hoạt động.
Hệ tuần hoàn thay đổi.
Hơi thở khác đi.
Thị giác mở rộng.
Âm thanh trở nên phong phú hơn.
Thế giới lại bước vào nội tâm người.
Và người hiện thực lại bước ra với thế giới.
Đó không phải phép màu
Đó là sinh học.
Có lẽ vì vậy, ở nhiều trung tâm phục hồi chức năng, mục tiêu đầu tiên không phải là chạy.
Cũng chưa phải đi.
Mục tiêu đầu tiên chỉ là...
ngồi.
Ngồi vững.
Ngồi đủ lâu.
Ngồi để cơ thể nhớ rằng mình vẫn còn có thể đối thoại với trọng lực.
Ngồi để đôi mắt lại nhìn ngang, thay vì chỉ nhìn lên trần nhà.
Ngồi để bữa ăn trở lại giống một bữa ăn.
Ngồi để cuộc trò chuyện trở lại giống một cuộc trò chuyện.
Đôi khi, một thay đổi nhỏ trong tư thế mở ra một thay đổi lớn trong cảm nhận về chính mình.
Tôi bỗng nhớ đến mẹ
Ngày ấy, gia đình chỉ làm theo trực giác.
Không ai trong chúng tôi nghĩ mình đang thực hành những nguyên lý của phục hồi chức năng.
Chúng tôi chỉ thấy:
Mẹ thích ngồi.
Thế là cố gắng giúp mẹ ngồi.
Đến hôm nay, nhìn lại, tôi hiểu rằng trực giác ấy không hề ngẫu nhiên.
Nó gặp nhau ở một điểm đẹp với khoa học.
Khoa học không bảo chúng ta phải yêu cuộc sống.
Khoa học chỉ phát hiện rằng
Khi còn cơ hội kết nối với cuộc sống,
đa số đều tìm cách nắm lấy.
Có lẽ đây là điều khiến tôi cảm thấy nao lòng xúc động nhất.
Suốt nhiều năm, tôi cứ nghĩ gia đình mình đang chăm sóc mẹ.
Sau này, tôi mới nhận ra.
Mẹ cũng đang dạy chúng tôi
Dạy rằng phẩm giá không phải là điều chỉ có khi khỏe mạnh.
Dạy rằng giá trị của một ngày không nhất thiết được đo bằng số việc hoàn thành.
Có ngày,
giá trị của cả một ngày
chỉ nằm trong mười lăm phút ngồi cạnh cửa sổ.
Và chừng ấy...
đã đủ để cảm thấy mình vẫn đang sống.
Nếu nhìn từ khoảng cách đủ xa
câu chuyện ấy không còn là câu chuyện của riêng mẹ tôi.
Nó cũng không còn chỉ thuộc về tuổi già.
Người vừa mất việc cũng đang cố ngồi dậy.
Người vừa trải qua đổ vỡ cũng đang cố ngồi dậy.
Người vừa nhận kết quả bệnh cũng đang cố ngồi dậy.
Có người ngồi dậy bằng đôi chân.
Có người bằng nghị lực.
Có người bằng một cuộc điện thoại.
Có người bằng một câu nói của bạn bè.
Có người bằng niềm tin.
Hình thức khác nhau.
Bản chất có lẽ giống nhau.
Đó là nỗ lực trở lại với cuộc đời.
Có lẽ vì thế,
điều đầu tiên khoa học nhìn thấy
cuối cùng,
cũng không phải là bệnh.
Điều đầu tiên khoa học nhìn thấy là sự sống.
Không phải sự sống như khái niệm sinh học.
Mà là sự sống luôn âm thầm tìm đường biểu hiện.
Ngay cả trong một cơ thể đã yếu đi nhiều.
Ngay cả giữa những ngày tưởng chỉ còn mất mát.
Ngay cả khi tất cả những gì ta còn mong mỏi
chỉ là...
được ngồi dậy thêm một lúc.
…
Đón đọc Phần 1.4: Căn phòng, chiếc ghế, và ô cửa