Khi một hoạt chất tự nhiên được thương mại hóa bằng lời hứa sức khỏe, câu hỏi không chỉ là hiệu quả, mà còn là đạo đức của bằng chứng và trách nhiệm với công chúng (Nguồn: news.mit.edu)

Kỳ 8: Khi màu vàng của nghệ trở thành vấn đề đạo đức khoa học

Kỳ này bàn về đạo đức khoa học và thị trường curcumin với câu hỏi trung tâm:

Đâu là vấn đề đạo đức khoa học từ đề tài nghiên cứu của Aggarwal vốn gây tác động cực lớn đến thị trường tiêu thụ curcumin?

Curcumin và đạo đức của niềm tin sức khỏe

Biên tập viên vanhoadongtay.vn (BVT):

Giữa ‘trách nhiệm đạo đức của nhà khoa học’ và ‘công bố cho đủ bài’, cái nào quan trọng hơn, cho cả nhà khoa học và xã hội?

TS Hoàng Quốc Dũng (HQD):

Cái thứ nhất – trách nhiệm đạo đức khoa học, đương nhiên, lớn hơn nhiều cái thứ hai – công bố đủ công trình.

BVT:

Vì sao?

HQD:

Có ít nhất bảy căn cứ để luận chứng cho quan điểm này.

Thứ nhất là đạo đức của dữ liệu

Nếu:

  • hình ảnh bị sao chép, 

  • dữ liệu bị thao túng, 

  • kết quả bị làm đẹp,

  • hoặc thí nghiệm không có nền tảng xác thực, 

đấy được xem như vi phạm trực tiếp liêm chính khoa học. 

Trong y sinh học, sai lệch dữ liệu không chỉ làm hỏng một bài báo. Nó có thể ảnh hưởng đến:

  • hướng nghiên cứu, 

  • quyết định tài trợ,

  • niềm tin của bệnh nhân,

  • và hành vi tiêu dùng.

BTV:

Dữ liệu ảnh hưởng đến niềm tin tiêu dùng và hành vi của bệnh nhân ở chỗ nào?

HQD:

Dữ liệu ảnh hưởng theo cách diễn giải, tạm gọi là ‘đạo đức của diễn giải’, và đấy là vấn đề thứ hai của đạo đức khoa học.

Ngay cả khi dữ liệu phòng thí nghiệm đúng, diễn giải quá mức từ tế bào sang bệnh nhân vẫn là vấn đề đạo đức. 

Nói một chất ‘diệt tế bào ung thư’ trong điều kiện thí nghiệm khác xa với nói nó có thể điều trị ung thư. 

Nếu nhà khoa học không giữ ranh giới này, truyền thông, và thị trường sẽ dễ vượt ranh giới xa hơn nữa.

Khi im lặng trở thành thất trách xã hội

BTV:

Diễn giải quá mức dễ gây tổn hại cho người tiêu dùng như thế, tốt nhất nhà khoa học không nên diễn giải, không nên nói với thị trường nữa?

HQD:

Anh không thể không nói. Công bố công trình chính là hành động nói với xã hội, với thị trường. Vấn đề nằm ở chỗ, khi nói sai, khi bị diễn dịch sai, anh phải lên tiếng kịp thời thay vì im lặng. 

Đấy là vấn đề thứ ba của đạo đức khoa học, tạm gọi là ‘đạo đức của im lặng’.

Khi một lĩnh vực bắt đầu có dấu hiệu bất thường, lẽ ra:

  • đồng tác giả, 

  • tạp chí, 

  • tổ chức nghiên cứu, và cộng đồng chuyên môn

  • có trách nhiệm lên tiếng, kiểm tra và sửa hồ sơ khoa học. 

Im lặng quá lâu có thể khiến tri thức sai bám rễ vào xã hội. 

Trong các lĩnh vực liên quan đến sức khỏe, im lặng không chỉ là thái độ chuyên môn; nó có thể trở thành thất trách xã hội.

BTV:

Lần trước ta có đề cập đến ‘ảo tưởng nơi công cộng’, một trong bốn ảo tưởng nhận thức được Francis Bacon tổng kết, được hiểu như bệnh sùng bái danh tiếng. Đâu là tác hại của lạm dụng danh tiếng trong câu chuyện curcumin?

HQD:

Một nhà khoa học danh tiếng có thể tạo nên thị trường mà chính họ không trực tiếp điều hành. Chỉ cần một chuỗi bài báo tuyên bố:

  • curcumin chống viêm, 

  • chống ung thư, 

  • chống nhiều bệnh, 

thị trường thực phẩm bổ sung có thể biến các kết quả ấy thành quảng cáo.

Khi đó, danh tiếng khoa học trở thành vốn thương mại và có thể gọi đấy là vấn đề thứ tư của đạo đức khoa học, tạm gọi là ‘đạo đức của danh tiếng’. 

Trách nhiệm đạo đức là không để uy tín học thuật bị dùng làm vỏ bọc cho lời hứa sức khỏe vượt quá bằng chứng.

BTV:

Khi lời hứa sức khỏe vượt quá bằng chứng, nạn nhân không ai khác ngoài bệnh nhân và người tiêu dùng?

HQD

Đấy là vấn đề thứ năm của đạo đức khoa học, tạm gọi là ‘đạo đức của tổn thương’, đạo đức với bệnh nhân dễ tổn thương. 

  • Ung thư, 

  • Alzheimer, 

  • viêm mạn tính, 

  • đau khớp, 

  • mãn kinh, 

  • hay bệnh gan,

đều là các lĩnh vực có nhiều lo âu. 

Bệnh nhân và gia đình thường tìm kiếm hy vọng. 

Một hoạt chất được quảng bá như:

  • tự nhiên, 

  • an toàn, 

  • chống viêm, 

  • hoặc chống ung thư,

có thể cực dễ trở thành phao cứu sinh tinh thần. 

Nếu bằng chứng yếu mà lời hứa mạnh, nguy cơ đạo đức xuất hiện ngay ở điểm ấy.

Khi niềm tin sai vẫn có cơ hội sống khỏe

CTV:

Về cái gọi ‘điểm ấy’, có thể nghĩ ngay đến thị trường thực phẩm chức năng?

HQD:

Thực phẩm bổ sung, thường nằm giữa thực phẩm và thuốc, đúng là nơi nảy sinh vấn đề thứ sáu của đạo đức khoa học, tạm gọi là ‘đạo đức của thực phẩm bổ sung’.

Thị trường này hưởng lợi từ ngôn ngữ y học, nhưng không luôn chịu chuẩn kiểm định nghiêm như thuốc.

Khi nghiên cứu khoa học yếu hoặc sai bị dùng để đẩy sản phẩm, công chúng rơi vào vùng mù. Họ: 

  • tưởng mình đang dùng thứ được khoa học bảo chứng, 

  • trong khi thực tế có thể chỉ là sản phẩm được khoa học hóa bằng ngôn ngữ quảng cáo.

CTV:

Mấu chốt nằm ở chỗ có sửa sai không và sửa thế nào. Tác giả rút bài khỏi các tạp chí phải chăng là một kiểu sửa sai?

HQD:

Rút bài là cần thiết nhưng chưa đủ, chưa kể đấy là rút bài trong im lặng, thay vì chủ động bố cáo, chủ động đính chính hay, cao hơn, xin lỗi. 

Nếu một bài đã góp phần tạo:

  • hàng nghìn trích dẫn,

  • bài tổng quan, 

  • sản phẩm thương mại,

  • và nội dung truyền thông, 

sửa sai phải đi xa hơn rút bài trong im lặng. 

Cần có:

  • cảnh báo rõ ràng,

  • cơ sở dữ liệu dễ tra cứu, 

  • truyền thông hậu rút bài, 

  • và giáo dục công chúng về ý nghĩa của rút bài. 

Nếu không, bài báo bị rút trong giới chuyên môn, còn niềm tin sai vẫn sống khỏe ngoài thị trường. Đây có thể xem như vấn đề thứ bảy của đạo đức khoa học, tạm gọi là ‘đạo đức của sửa sai’. 

BTV:

Vậy đâu là bài học (takeaways) rút ra từ câu chuyện đạo đức khoa học?

HQD:

Từ câu chuyện này, bài học lớn không chỉ là ‘hãy cẩn thận với curcumin’. 

Bài học lớn hơn là: 

  • khi khoa học chạm đến sức khỏe và thị trường, 

  • đạo đức khoa học không còn là chuyện nội bộ của phòng thí nghiệm.

Nó trở thành vấn đề văn hóa công cộng.

Một xã hội muốn có văn hóa đọc khoa học trưởng thành cần biết hỏi: 

  • ai nói; 

  • nói dựa trên bằng chứng nào;

  • bằng chứng ấy đã được kiểm tra ra sao;

  • có ai hưởng lợi từ niềm tin này; 

  • rủi ro nằm ở đâu; 

  • và nếu sai, hệ thống sửa sai hoạt động thế nào.

BTV:

Dù thế, curcumin có thể vẫn là màu vàng đẹp trong ẩm thực, vẫn là một phần ký ức văn hóa của nhiều cộng đồng?

HQD 

Tuy nhiên, khi màu vàng ấy được:

  • đóng viên, 

  • tăng liều, 

  • tăng hấp thu, 

  • gắn với lời hứa chống ung thư, 

  • chống viêm, 

  • chống lão hóa,

  • và bán trên thị trường toàn cầu, 

nó không còn là câu chuyện của căn bếp. 

Nó đã bước vào vùng của:

  • y học, 

  • đạo đức khoa học, 

  • trách nhiệm truyền thông,

  • và quyền được biết của công chúng.

Tiểu kết 

Từ một ly ‘sữa vàng’ đến phòng thí nghiệm ung thư, từ bài báo khoa học phổ thông đến thị trường thực phẩm bổ sung, câu chuyện curcumin cho thấy văn hóa đọc khoa học không phải kỹ năng xa xỉ. Nó là năng lực tự vệ tri thức trong đời sống hiện đại.