Phản biện báo chí khoa học không tạo ra dữ liệu gốc, nhưng có thể giúp công chúng kiểm tra các lời hứa sức khỏe đang lan truyền trong đời sống (Nguồn: linkedin.com)

Kỳ 2: Phản biện báo chí khoa học nằm ở văn hóa đọc khoa học

Kỳ này làm rõ khác biệt giữa phản biện khoa học theo nghĩa hẹp và phản biện báo chí khoa học, trên cơ sở câu hỏi tổng quát:

Bài của Alice Klein được trình bày như một phản biện, trong khi tác giả là nhà báo, không phải nhà khoa học trực tiếp nghiên cứu curcumin. Vậy đâu là khía cạnh khoa học của loại văn hóa phản biện này?

Phản biện báo chí khoa học - không phải nghiên cứu gốc…

Biên tập viên vanhoadongtay.vn (BVT)

Khi nhà báo phản biện khoa học, đâu là phần khoa học của bài?

TS Hoàng Quốc Dũng (HQD)

Cần phân biệt ngay từ đầu đây không phải là phản biện khoa học theo nghĩa hẹp, tức không phải một bài nghiên cứu mới, không phải phân tích dữ liệu gốc, không phải tổng quan hệ thống, cũng không phải phản biện đồng đẳng trong một tạp chí chuyên ngành. 

Đây là phản biện báo chí khoa học, tức một dạng diễn giải, kiểm chứng và đặt lại câu hỏi dựa trên các nguồn khoa học đã công bố, ý kiến chuyên gia, hồ sơ rút bài, dữ kiện an toàn, và bối cảnh xã hội của một sản phẩm đang được công chúng tin dùng.

… nhưng không phải chuyện bên lề

Khía cạnh khoa học của loại phản biện này không nằm ở chỗ tác giả tự mình làm thí nghiệm về curcumin. Nó nằm ở bốn thao tác có tính khoa học.

Thứ nhất, đấy là thao tác kiểm tra bằng chứng 

Thay vì chỉ lặp lại khẩu hiệu phổ biến như ‘nghệ chống viêm’, ‘curcumin chống ung thư’, ‘sữa vàng tốt cho sức khỏe’, bài báo hỏi lại bằng những câu đại loại: 

• Các tuyên bố ấy dựa trên loại bằng chứng nào? 

• Thí nghiệm trong đĩa nuôi cấy tế bào, nghiên cứu trên động vật, thử nghiệm lâm sàng nhỏ, hay thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt trên bệnh nhân? 

Các câu hỏi này đều quan trọng vì, trong y sinh học, một hoạt chất có thể cho kết quả đẹp trong phòng thí nghiệm nhưng thất bại khi đưa vào cơ thể sống.

Thứ hai, thao tác phân biệt giữa ‘có tác dụng sinh học’ và ‘có lợi ích điều trị’

Curcumin có thể phản ứng với nhiều đích sinh học trong điều kiện thí nghiệm. Tuy thế, điều đó chưa đủ để nói rằng nó có tác dụng điều trị trong cơ thể. 

Muốn thành thuốc hoặc liệu pháp, một chất phải được:

• hấp thu, 

• phân bố, 

• đạt nồng độ cần thiết tại mô đích, 

• đủ ổn định, 

• đủ an toàn, 

• và chứng minh lợi ích rõ ràng qua thử nghiệm lâm sàng. 

Bài của Alice Klein đưa độc giả về đúng chuỗi kiểm tra ấy.

Bài phải theo dấu lịch sử khoa học

Thứ ba, thao tác theo dấu lịch sử khoa học

Bài không chỉ hỏi curcumin có tốt hay không. Nó còn hỏi:

• vì sao một hoạt chất được tung hô lâu đến vậy,

• ai đã tạo ra làn sóng nghiên cứu ấy, 

• các bài báo nền tảng có đáng tin không, 

• số tiền nghiên cứu đã đổ vào đâu, 

• và vì sao các bài bị rút vẫn tiếp tục được trích dẫn. 

Đây là cách đọc khoa học không chỉ ở bình diện kết quả mà còn ở bình diện thiết chế:

• tạp chí, 

• phòng thí nghiệm,

• quỹ nghiên cứu,

• danh tiếng học thuật,

• thị trường thực phẩm bổ sung,

• và truyền thông đại chúng.

Thứ tư, thao tác cảnh báo rủi ro.

Trách nhiệm của bài báo khoa học phổ thông

BTV

Ai đấy nói bài đăng trên newscientist.com thuộc dạng phổ biến kiến thức là chính. Nếu thế, đâu là trách nhiệm và đâu là đóng góp của bài báo khoa học phổ thông như bài báo đang được thảo luận?

HQD

Một bài báo khoa học phổ thông có trách nhiệm không chỉ nói về lợi ích hứa hẹn, mà còn nói về nguy cơ, nhất là khi một sản phẩm được bán rộng rãi:

• ngoài hiệu thuốc,

• cửa hàng thực phẩm chức năng,

• và sàn thương mại điện tử. 

Nghệ trong bữa ăn truyền thống là một chuyện. Viên curcumin cô đặc, liều cao, tăng hấp thu bằng piperine hoặc công nghệ nano là chuyện khác.

Phân biệt hai chuyện này là đóng góp quan trọng của báo chí khoa học.

Vì vậy, dù Alice Klein không phải là nhà nghiên cứu trực tiếp trong lĩnh vực curcumin, bài của bà vẫn có khía cạnh khoa học nếu nó:

• dựa trên bằng chứng đáng tin, 

• trích dẫn nguồn chuyên môn phù hợp,

• phân biệt rõ dữ kiện với nhận định, 

• và không biến nghi ngờ thành kết luận quá mức.

Giới hạn của báo chí khoa học

BTV

Tuy thế, cũng phải có giới hạn chứ, khi nhà báo không phải là nhà khoa học?

HQD

Đúng thế, cũng cần nói rõ giới hạn.

Một nhà báo khoa học, dù có nền tảng tiến sỹ hóa học, không thể thay thế cộng đồng chuyên gia y sinh học, dược học, độc chất học, ung thư học hay gan mật học. 

Bài báo của bà, vì thế, nên được đọc như một bản đồ định hướng cho công chúng, không phải như phán quyết cuối cùng về toàn bộ lĩnh vực curcumin.

BTV

Vậy điểm đáng quý của loại phản biện này nằm ở đâu?

HQD

Điểm đáng quý của loại phản biện này nằm ở văn hóa đọc khoa học.

Công chúng được nhắc rằng:

• không phải cứ ‘tự nhiên’ là an toàn, 

• không phải cứ ‘cổ truyền’ là đã được chứng minh, 

• không phải cứ ‘có nghiên cứu’ là đủ tin, 

• và không phải cứ được truyền thông ca ngợi là đã thành tri thức y học vững chắc.

Tiểu kết 

Nếu phản biện báo chí khoa học có vai trò riêng, nó cũng có ngôn ngữ riêng. Số tiếp theo, Kỳ 3, sẽ bàn về khác biệt giữa ngôn ngữ phản biện của nhà báo và ngôn ngữ phản biện của nhà khoa học.