Nghệ trong bữa ăn, curcumin trong viên bổ sung, và curcumin như ứng viên điều trị là ba tầng khác nhau, không nên trộn lẫn (Nguồn: health.clevelandclinic.org).

Kỳ 5: Có cần phản biện lại phản biện

Kỳ này cho rằng nghệ không phải thần dược, nhưng cũng không nên bị biến thành tội đồ trên cơ sở trả lời câu hỏi trung tâm:

Khi nhà phản biện không phải là nhà khoa học mà là nhà báo, độc giả nên ứng xử với bài phản biện ấy thế nào?

Phản biện của phản biện – tách bạch ba thứ

Biên tập viên vanhoadongtay.vn (BVT):

Độc giả nên ứng xử với bài phản biện trong báo chí khoa học như thế nào?

TS Hoàng Quốc Dũng (HQD):

Họ nên ứng xử bằng bốn động tác: 

  • đọc kỹ, 

  • kiểm nguồn,

  • phân tầng kết luận,

  • và không hành động y tế cực đoan.

Trước hết, độc giả cần đọc kỹ thể loại. 

BTV:

Đọc ký thể loại nghĩa là gì? Ý có phải cần xác định đấy là thể loại gì không?

HQD

Đúng thế. Cần thấy rõ trước khi đọc rằng đây là bài báo thuộc thể loại hay chuyên mục sức khỏe: 

  • có giọng bình luận,

  • có trải nghiệm cá nhân, 

  • có tổng hợp nghiên cứu,

  • và có cảnh báo an toàn. 

Nó, bài báo sức khỏe:

  • không phải đơn thuốc,

  • không phải hướng dẫn điều trị, 

  • cũng không phải kết luận chính thức của cơ quan y tế. 

Nhận diện đúng thể loại giúp độc giả không dùng sai chức năng của văn bản.

BTV:

Sau khi xác định thể loại, bước tiếp theo, độc giả cần làm gì?

HQD:

Thứ hai, họ cần kiểm nguồn.

Một bài phản biện tốt phải cho thấy nó dựa trên nguồn nào, dựa trên: 

  • nghiên cứu tổng quan, 

  • cơ sở dữ liệu rút bài, 

  • ý kiến chuyên gia,

  • báo cáo của cơ quan quản lý,

  • dữ liệu thử nghiệm lâm sàng, 

  • hay chỉ là cảm nhận cá nhân. 

BTV:

Nếu nói đến kiểm nguồn, đâu là điểm mạnh của bài báo đang được đề cập?

HQD:

Trong bài này, điểm mạnh nằm ở chỗ nó nhắc đến:

  • bài tổng quan hóa dược năm 2017, 

  • dữ kiện rút bài của Aggarwal,

  • nghiên cứu về sinh khả dụng, 

  • và cảnh báo tổn thương gan. 

Độc giả không nhất thiết đọc hết từng nguồn chuyên môn, nhưng nên biết bài đang dựa vào loại bằng chứng nào.

BTV:

Sau khi xác định thể loại và kiểm nguồn, độc giả cần đi đến kết luận ra sao?

HQD:

Thứ ba, họ cần phân tầng kết luận. 

Có ít nhất bốn tầng kết luận khác nhau, độc giả không nên trộn lẫn:

  • Một, nghệ như gia vị trong bữa ăn.

  • Hai, ‘sữa nghệ’ hay thức uống văn hóa, đem đến cảm giác dễ chịu.

  • Ba, curcumin như thực phẩm bổ sung liều cao.

  • Và, bốn, curcumin như ứng viên thuốc:

    • điều trị ung thư, 

    • viêm khớp, Alzheimer,

    • hay bệnh khác.

BTV:

Giữa bốn tầng kết luận này, tương quan giữa chúng thế nào? Độc giả cần đọc chúng ra sao? Có nên chỉ đọc một trong bốn kết luận hay hơn? Vì sao?

Thông thường, khi đọc điều gì đấy, tiếp cận cái gì đấy với nhiều yếu tố xuất hiện cùng lúc, khó nhất là xem xét tương quan giữa các yếu tố. Đây dường như là một trong những trở ngại điển hình trong tư duy truyền thống của chúng ta, xét một góc, hiếm khi tìm cách xét đến ba góc khác?

HQD:

Vế thứ hai của câu hỏi xin để dịp khác. Giờ hãy trở về với đề tài đang được thảo luận.

Một bài cảnh báo về tầng ba và tầng bốn không có nghĩa phủ định hoàn toàn tầng một và tầng hai. 

Nghệ trong món ăn có thể vẫn là:

  • một phần ẩm thực, 

  • ký ức gia đình, 

  • y học dân gian,

  • hoặc thói quen văn hóa. 

Vấn đề bắt đầu khi một gia vị:

  • được nâng lên thành ‘siêu thực phẩm’, 

  • rồi tiếp tục được bán như một can thiệp sức khỏe gần giống thuốc, trong khi bằng chứng lâm sàng và an toàn chưa tương xứng với lời quảng bá.

BTV:

Thế nếu đang có curcumin trong tủ thuốc gia đình, đang có nghệ trong tủ bếp, tôi nên làm gì? Không uống curcumin nữa? Không xài nghệ nữa hay sao?

HQD:

Không nên thế. Không nên hành động y tế cực đoan, và đây là ứng xử thứ tư chúng ta cần lưu ý từ đầu tới giờ. 

Ý muốn nói đọc bài xong:

không nên tự ý ngừng thuốc bác sĩ kê,

không nên tự ý dùng curcumin để thay điều trị,

cũng không nên hoảng sợ nếu thỉnh thoảng ăn món có nghệ.

Nếu đang dùng viên curcumin liều cao, nhất là loại tăng hấp thu, bản thân:

  • có bệnh gan, 

  • đang dùng thuốc chống đông, 

  • thuốc điều trị ung thư, 

  • thuốc mạn tính, 

  • hoặc có triệu chứng vàng da, 

  • nước tiểu sẫm, 

  • buồn nôn, 

  • mệt bất thường,

  • và đau bụng, 

nên hỏi nhân viên y tế.

BTV

Có cảm giác, với loạt giải thích từ đầu chí cuối về ứng xử với thuốc, cái đèn vàng trong hệ thống ba màu của đèn tín hiệu giao thông xem ra hữu dụng hơn cả? Chớ đi theo đèn xanh và cũng chẳng nên dừng bởi đèn đỏ?

HQD:

Đúng thế. Nói ngắn gọn, bài phản biện báo chí khoa học nên được đọc như đèn vàng, không phải đèn đỏ tuyệt đối hay đèn xanh tuyệt đối. 

Nó không tự mình:

  • kết án một hoạt chất,

  • nhưng yêu cầu độc giả:

    • giảm tốc, 

    • nhìn lại bằng chứng, 

    • cảnh giác với quảng cáo, 

    • và phân biệt giữa truyền thống ẩm thực với tuyên bố điều trị.

Tóm lại, cần hình thành một thói quen được gọi là thói quen văn hóa. Một thói quen văn hóa trong văn hóa tiêu dùng đòi chỏi chúng ta biết tách ba thứ thành ba đối tượng khác nhau để được ứng xử khác nhau nhưng cùng hướng tới một mục tiêu là vì sức khỏe của chính mình:

  • nghệ, 

  • curcumin, 

  • và thị trường bổ sung.

Tiểu kết 

Nếu curcumin từng được thổi nhờ các nghiên cứu có vấn đề, câu hỏi nghiêm trọng hơn xuất hiện ở bài tới, Kỳ 6: 

Hệ thống khoa học đã để lại lỗ hổng nào khiến niềm tin y sinh có thể lan xa đến vậy?