KỲ 2: Não, da, và thứ ánh sáng đi xuyên qua ngôn ngữ khoa học

Khi báo chí viết về khoa học, điều đáng chú ý không chỉ là tác giả trích dẫn bao nhiêu công trình mà còn là cách ông nối các công trình ấy thành câu chuyện có nghĩa.

Một người ngồi dưới giàn hoa bên bờ biển Hạ Long. Trong Kỳ 2, ánh nắng không chỉ hiện lên như yếu tố của thời tiết hay phong cảnh, mà như một phần của môi trường sống tự nhiên mà cơ thể người đã học cách tiếp nhận qua da, não, nhịp sinh học, và tâm trạng. Ảnh: EWLCC

Ở Kỳ 2, ánh nắng không còn là cảm giác cá nhân nữa. 

Nó đi vào ngôn ngữ của thần kinh học, miễn dịch học, tim mạch học, nội tiết học, sinh học thời gian và tâm lý học. Nhưng ở đây cũng cần đọc chậm:

bằng chứng khoa học khi đi qua bàn tay nhà báo sẽ trở thành tri thức phổ thông, hay trở thành lập luận đã được lựa chọn, sắp xếp, và diễn giải để phục vụ cho cuốn sách của chính tác giả?

Bài dưới đây là đoạn trích tiếp theo từ bài tự giới thiệu cuốn sách In Defense of Sunlight: The Surprising Science of Sun Exposure của Rowan Jacobsen. 

Các đường dẫn trong bài là các nguồn được tác giả gốc tham chiếu. EWLCC giữ nguyên các nguồn này để độc giả có thể đối chiếu thêm, nhưng không mặc nhiên xem mọi đường dẫn là bằng chứng cùng cấp độ hoặc là kết luận y khoa đã được chốt.

“Loài sống trong nhà” và nỗi uể oải của thế giới hiện đại

Quan trọng hơn, điều gì sẽ xảy ra với chúng ta nếu ánh nắng mặt trời không bao giờ chiếu vào da? Đến năm 2014, chúng ta đã gần trở thành một loài sống trong nhà, xu hướng tăng tốc kể từ đó. Khi ra ngoài, chúng ta đều che chắn ánh sáng.

Phải chăng chúng ta đang tự tước đoạt điều gì đó thiết yếu? Phải chăng đó là điều sinh học cơ bản của chúng ta được tạo tác để làm? Và liệu một phần uể oải của thế giới hiện đại có phải do thiếu ánh nắng mặt trời?

Tôi bắt đầu thử nghiệm một chút. Quả nhiên, chút ánh nắng buổi sáng đã giúp tôi có những ngày làm việc hiệu quả và tràn đầy năng lượng. Tôi cũng bắt đầu nhận thấy mình cảm thấy tốt hơn hẳn ngay khi bước ra ngoài. 

Mùa đông, mùa hè, mây mù, nhắm mắt hay mở mắt, điều đó không quan trọng, luôn có thanh thản tức thì, những suy nghĩ tiêu cực tan biến, các tế bào như được hồi sinh. Cứ như thể có chất dinh dưỡng nào đó đang tuôn xuống từ bầu trời.

Khi da nối với não

Chuyện càng trở nên thú vị hơn vào năm 2018, khi một nghiên cứu trên Cell được tác giả dẫn lại như điểm ngoặt trong cách nhìn về quan hệ giữa ánh nắng, da và não. Theo cách diễn giải của tác giả, nghiên cứu cho thấy ánh nắng mặt trời chiếu vào da có thể liên quan đến hoạt động của tế bào thần kinh, khả năng học tập, và trí nhớ ở chuột thông qua cơ chế glutamate, một chất dẫn truyền thần kinh quan trọng.

Kể từ đó, theo tác giả, một số nghiên cứu khác tiếp tục được dùng để củng cố giả thuyết rằng ánh nắng có thể tác động đến nhận thức và tâm trạng của con người qua nhiều con đường sinh học khác nhau.

Đây là những lý do chính đáng giải thích tại sao cơ thể có thể đang thưởng cho hành vi tìm kiếm ánh nắng mặt trời bằng một lượng endorphin bổ sung. Ánh nắng mặt trời không chỉ làm bạn hạnh phúc hơn mà còn thực sự nuôi dưỡng não của bạn. 

Tác giả xem đây là khám phá quan trọng, và cho rằng nó đã được một số kênh báo chí khoa học chú ý như gợi ý đáng suy nghĩ về liên hệ giữa da, não, và ánh sáng.

"Chúng ta đều biết rằng xương gối nối liền với xương đùi, nhưng bạn có biết rằng não cũng nối liền với da không?", một bài bình luận của Science viết khi bàn về nghiên cứu này. Bài bình luận cũng gợi ý rằng beta-endorphin và glutamate có lẽ chưa phải toàn bộ câu chuyện, và tác động của ánh nắng đối với trầm cảm theo mùa có thể còn mở nhiều câu hỏi khác: “Người ta lập tức tự hỏi về tác dụng nổi tiếng của ánh nắng mặt trời với chứng trầm cảm theo mùa, cùng với các khả năng khác".

Hai nhà thần kinh học từ Trường Y Harvard đã đồng ý với quan điểm này, khi bình luận trên tạp chí Cell với tiêu đề "Ánh nắng mặt trời làm sáng tỏ khả năng học tập và trí nhớ". 

"Ánh nắng mặt trời làm thay đổi sinh lý theo những cách phức tạp", họ viết và cho rằng cơ chế mới được phát hiện "có lẽ không phải là yếu tố trung gian duy nhất gây tác động của nó đến tâm trạng và hành vi. … Bộ dữ liệu này cung cấp một điểm khởi đầu tuyệt vời để tìm hiểu sâu hơn về các cơ chế khác chịu trách nhiệm cho những thay đổi hành vi do ánh nắng mặt trời gây ra". 

Và họ không che giấu quan điểm của mình: "Trong khi tiếp xúc với quá nhiều ánh nắng mặt trời có hại cho sức khỏe, tiếp xúc vừa phải có thể tăng cường sức khỏe thể chất và tinh thần."

Dù vậy, cần lưu ý phần được dẫn ở đây là cách tác giả lựa chọn và kết nối các bình luận khoa học để xây dựng lập luận của mình. Nó giúp mở ra câu hỏi, hơn là tự nó thay thế cho một khuyến nghị y khoa dành cho mọi cá nhân.

Một chuỗi ngành khoa học cùng nhìn về ánh nắng

‘Trong giới báo chí, dường như tôi là kẻ duy nhất bị cuốn hút bởi tin tức này. Và càng tìm hiểu, tôi càng kinh ngạc’, tác giả bài báo viết.

Theo tác giả, các bằng chứng được tích lũy trong nhiều lĩnh vực đang khiến câu chuyện về ánh nắng trở nên phức tạp hơn so với thông điệp quen thuộc “tránh nắng là an toàn”.

Tác giả dẫn một tài liệu của Ủy ban Châu Âu khi bàn về liên hệ giữa mức tiếp xúc ánh nắng và sức khỏe tổng thể; dẫn một tin nghiên cứu từ Đại học California San Francisco khi nhắc đến khả năng thiếu nắng thời thơ ấu có liên quan đến nguy cơ bệnh tự miễn; dẫn một bài trên Wiley khi nói về huyết áp, tiểu đường, và bệnh tim; dẫn tài liệu trên NIH khi bàn đến hormone và chất dẫn truyền thần kinh được sản sinh khi ánh nắng chiếu vào da.

Tác giả cũng dẫn các nguồn liên quan đến sinh học thời gian, làm ca đêm, phi hành gia, tác động của một số bước sóng ánh sáng trong giảm đau và lành vết thương, cũng như liệu pháp ánh sáng trong lĩnh vực tâm lý.

Các nguồn này không hoàn toàn cùng loại: có nguồn là bài nghiên cứu, có nguồn là bài bình luận, có nguồn là bài phổ biến khoa học hoặc thông tin từ tổ chức. 

Vì vậy, độc giả nên đọc chúng như bản đồ tham chiếu do tác giả cung cấp, không phải như một chuỗi bằng chứng đồng cấp.

Từ các nguồn được lựa chọn ấy, tác giả đi đến một diễn giải mạnh: da không chỉ là lớp vỏ bảo vệ, mà có thể là cơ quan tham gia sâu hơn vào điều chỉnh hoạt động của toàn bộ cơ thể. 

Đây là cách diễn giải đáng chú ý, nhưng cần được đọc như lập luận của tác giả, không phải một kết luận y khoa độc lập của EWLCC.

“Bóng tối sinh học”

‘Bằng chứng ngày càng mạnh mẽ hơn khi các công cụ ngày càng được cải tiến’, tác giả bài báo viết tiếp.

Ví dụ, tác giả dẫn một nghiên cứu quy mô lớn ở Anh, trong đó các tình nguyện viên được gắn thiết bị cảm biến ánh sáng để ghi nhận mức độ tiếp xúc ánh sáng hằng tuần, rồi được theo dõi trong nhiều năm.

Nghiên cứu ‘đã gắn đồng hồ cảm biến ánh sáng vào cổ tay của 89.000 tình nguyện viên để ghi mức độ tiếp xúc ánh sáng hằng tuần của họ, sau đó theo dõi nhóm này trong tám năm để xem ai chết và ai sống’, bài báo viết. 

‘Tại sao? Câu trả lời ngắn gọn là cơ thể người tiến hóa trong môi trường tràn ngập ánh sáng mặt trời, và chúng ta được thiết kế để sử dụng năng lượng mặt trời đó theo những cách khéo léo mà cuối cùng chúng ta cũng bắt đầu hiểu. Đó là một hệ thống tinh tế đã được điều chỉnh qua hàng tỷ năm tồn tại trên một hành tinh ngập tràn ánh nắng mặt trời. Nhưng đó cũng là hệ thống bị xáo trộn trong thời gian gần đây khi chúng ta dần xa rời thế giới ngoài trời’.

Đây là dạng nguồn có trọng lượng hơn so với các bài báo phổ thông, nhưng vẫn cần được đặt trong bối cảnh - quan sát liên hệ không đồng nghĩa với chứng minh quan hệ nhân quả đơn giản.

Tác giả tiếp tục dẫn một nguồn báo chí để mô tả xu hướng người Mỹ dành rất ít thời gian ngoài trời:

‘Hầu hết dân Mỹ dành chưa đến một giờ mỗi ngày ở ngoài trời. Cứ một trong năm người hầu như không bao giờ đặt chân ra khỏi môi trường xây dựng. Điều đó khiến chúng ta bị mắc kẹt trong cái mà các nhà sinh học thời gian gọi là bóng tối sinh học – thứ ánh sáng nhân tạo yếu ớt và kỳ lạ, khác biệt hoàn toàn với ánh sáng mặt trời toàn phổ đến mức các tế bào của chúng ta không thể sử dụng. Bị cắt đứt khỏi nguồn năng lượng tự nhiên cổ xưa, cơ thể mất phương hướng. Não bị mắc kẹt trong vòng xoáy bất tận của chứng rối loạn cảm xúc theo mùa’.

Nguồn này có giá trị gợi vấn đề xã hội, nhưng không nên được xem ngang hàng với bài nghiên cứu y sinh.

Tác giả cũng dẫn một bài báo trên tạp chí truy cập mở, trong đó một nhóm tác giả cho rằng thiếu tiếp xúc ánh nắng đã trở thành một vấn đề sức khỏe cộng đồng. 

Đây là nguồn nên được đưa vào nhóm “tham khảo chuyên môn”, nhưng vẫn cần đọc cùng các hướng dẫn y tế chính thống về bảo vệ da khỏi tia cực tím.

(còn nữa)

Ghi chú của biên tập viên

Tác giả: Rowan Jacobsen
Bài gốc: Welp, It’s Time to Fess Up: We Got Sunlight All Wrong
Nguồn đăng: Yahoo Health/Slate
Nhan đề tiếng Việt và các tiểu đề: do EWLCC đặt.

Bài biên dịch này không phải khuyến nghị y khoa. Trong khi bài gốc nhấn mạnh các lợi ích có thể có của tiếp xúc ánh nắng vừa phải, các hướng dẫn y tế chính thống vẫn khuyến nghị bảo vệ da khỏi nguy cơ do tia cực tím, đặc biệt bằng bóng râm, quần áo che phủ, mũ rộng vành, kính râm, và kem chống nắng phổ rộng. Độc giả có tiền sử bệnh da liễu, ung thư da, đang dùng thuốc nhạy cảm ánh sáng, hoặc có nhu cầu điều chỉnh mức tiếp xúc ánh nắng nên tham khảo ý kiến chuyên môn y tế.

Các đường dẫn trong bài là nguồn do tác giả gốc tham chiếu. EWLCC giữ lại để độc giả có thể đối chiếu, nhưng không mặc nhiên xem mọi nguồn là cùng cấp độ bằng chứng.

Có thể tạm chia các nguồn trong kỳ 2 thành bốn nhóm:

1. Bài nghiên cứu hoặc bài trên tạp chí khoa học: ví dụ Cell, PNAS, Wiley, Nature.
2. Nguồn từ cơ sở học thuật, y khoa hoặc tổ chức chuyên môn: ví dụ Harvard Medical School, NIH, UCSF, UK Biobank, Ủy ban Châu Âu.
3. Bài phổ biến khoa học hoặc báo chí: ví dụ bài bình luận khoa học, bài báo phổ thông, bài viết trên nền tảng truyền thông.
4. Nguồn gợi vấn đề xã hội hoặc truyền thông đại chúng: các nguồn giúp minh họa xu hướng sống trong nhà, nhưng không nên được đọc như bằng chứng y sinh trực tiếp.

Bộ câu hỏi văn hóa – ngôn ngữ cho kỳ 2

1. “Indoor species” nên dịch là “loài sống trong nhà”, “loài trong nhà”, hay “loài bị nội thất hóa”? Mỗi cách dịch kéo theo sắc thái nào?
2. “Biological darkness” có phải là ẩn dụ khoa học mạnh, vì nó biến ánh sáng nhân tạo thành vấn đề sinh học chứ không chỉ là vấn đề tiện nghi?
3. Khi một nhà báo liệt kê nhiều ngành khoa học cùng lúc, độc giả nên đọc đó như tổng quan bằng chứng hay như chiến lược tu từ?
4. Các đường dẫn khoa học trong bài nên được trình bày thế nào để không tạo cảm giác “cứ có link là đã được chứng minh”?
5. “Da hóa ra là cơ quan quyết định hoạt động của toàn bộ cơ thể” là câu mạnh. Có nên đọc đó như kết luận khoa học, hay như cách tác giả đẩy lập luận của mình đến cao trào?
6. Từ “ánh nắng” đến “bóng tối sinh học”, có thể thấy ngôn ngữ khoa học hiện đại đang tạo những ẩn dụ mới về đời sống người như thế nào?

Ghi chú an toàn

CDC khuyến nghị giảm rủi ro ung thư da bằng bóng râm, quần áo che phủ, mũ rộng vành, kính râm và kem chống nắng phổ rộng. Cạnh đấy, AAD cũng nhấn mạnh bảo vệ da khỏi nắng giúp giảm nguy cơ ung thư da, cháy nắng và lão hóa da sớm.