Kỳ 7: Aggarwal và lỗ hổng giám sát khoa học
Kỳ này bàn về trường hợp Bharat Aggarwal, nhà hóa sinh từng làm việc tại Trung tâm Ung thư MD Anderson với câu hỏi trung tâm:
Nếu phát hiện của Alice Klein được cho là đúng, tại sao có lỗ hổng chết chóc về giám sát và phản biện khi Aggarwal công bố hơn 100 bài báo về curcumin từ đầu những năm 2000?
 |
| Một bài báo khoa học có thể bị rút (retracted), nhưng niềm tin của thị trường do nó góp phần tạo nên không dễ biến mất theo cùng tốc độ (Nguồn: thangamcancercenter.com; www.iflscience.com). |
Khi hơn 100 bài báo có thể tạo một thị trường niềm tin
Biên tập viên vanhoadongtay.vn (BVT):
Câu chuyện xuyên suốt của chúng ta ở kỳ này có lẽ xoay quanh ba thành tố, curcumin, Aggarwal, và vấn đề về lỗ hổng trong kiểm soát tri thức. Trước hết, xin hỏi trường hợp hơn 100 bài báo của Aggarwal đã được xuất bản?
TS Hoàng Quốc Dũng (HQD):
Chúng ta cần nói thận trọng:
cáo buộc,
rút bài,
và nghi vấn liêm chính
không đồng nghĩa mọi nghiên cứu của Aggarwal đều sai.
Cáo buộc cũng không đồng nghĩa mọi nghiên cứu về curcumin đều vô giá trị.
Tuy nhiên, nếu những gì bài báo nêu là đúng, câu chuyện phơi ít nhất sáu lỗ hổng lớn trong hệ thống sản xuất và kiểm soát tri thức khoa học.
Lỗ hổng thứ nhất là giới hạn của phản biện đồng đẳng.
Peer review thường kiểm tra:
tính hợp lý của câu hỏi,
phương pháp, kết quả,
và diễn giải.
Tuy nhiên, nó hiếm khi kiểm tra:
toàn bộ dữ liệu gốc,
ảnh gốc,
sổ tay phòng thí nghiệm,
quy trình lưu mẫu,
hay toàn bộ lịch sử xử lý hình ảnh.
Nếu:
hình ảnh bị sao chép, chỉnh sửa tinh vi,
hoặc dữ liệu được trình bày đẹp theo cách khó nhận ra,
nhà phản biện có thể không phát hiện được, nhất là khi:
thời gian phản biện ngắn,
và phí phản biện (thường) không được trả công tương xứng.
Bệnh a dua, sùng bái trích dẫn
CTV:
Trong bốn dạng ảo tưởng của nhận thức khoa học do Francis Bacon (1561-1626), nhà duy vật Anh, tổng kết, thấy có đề cập đến ảo tưởng nơi công cộng, tức nạn sùng bái, chạy theo quan điểm của ai đấy có uy tín. Phải chăng ảo tưởng ấy cũng xuất hiện trong câu chuyện này?
HQD:
Đấy chính là lỗ hổng thứ hai, là hào quang của tên tuổi lớn.
Quả tình, khi một nhà khoa học:
làm ở trung tâm ung thư danh tiếng,
công bố nhiều,
được trích dẫn nhiều,
nghiên cứu một chủ đề hấp dẫn,
cộng đồng dễ mặc định rằng công trình ấy đáng tin.
CTV:
Danh tiếng khi đó không khéo trở thành một loại ‘bộ lọc thẩm thấu ngược’?
HQD:
Đúng thế. Thay vì khiến công trình bị soi kỹ hơn, nó có thể làm các câu hỏi khó bị trì hoãn.
CTV:
Vẫn với ảo tưởng nơi công cộng, còn có một biến thể nữa là thói quen ủng hộ các quan điểm phổ biến giáo điều, hay các tập quán truyền thống. Trong trường hợp đang được khảo sát, liệu có phát hiện biến thể ấy không?
HQD:
Sao không. Đấy là lỗ hổng thứ ba, là hiệu ứng dây chuyền trích dẫn.
Một khi các bài đầu tiên được công bố và được trích dẫn rộng rãi, các bài sau sẽ dựa vào chúng như nền tảng.
Sau vài năm, cả lĩnh vực có thể tạo một mạng lưới trích dẫn tự củng cố.
Ngay cả khi bài gốc bị nghi ngờ hoặc bị rút, dấu vết của nó vẫn nằm trong hàng trăm bài khác, bài tổng quan, sách, quảng cáo, nội dung truyền thông và niềm tin thị trường.
Huyền thoại hiện đại
BTV:
Thế mới biết rút một bài báo dễ hơn nhiều so với rút một niềm tin đã được thương mại hóa?
HQD:
Lỗ hổng thứ tư đề cập đến hậu quả của niềm tin ấy, thứ niềm tin đã được thương mại hóa đúng như bạn nói. Đấy là sức hút của câu chuyện ‘tự nhiên chữa ung thư’.
Curcumin có đầy đủ các yếu tố để trở thành huyền thoại hiện đại:
có nguồn gốc truyền thống,
màu sắc đẹp,
cảm giác an toàn,
chi phí thấp,
liên hệ với ẩm thực,
và hứa hẹn chống viêm/chống ung thư.
Trong một thế giới lo âu về ung thư, bệnh mạn tính và tác dụng phụ của thuốc, câu chuyện có sức mê hoặc siêu lớn.
Khoa học cũng không nằm ngoài sức mê hoặc ấy. Các phòng thí nghiệm, quỹ tài trợ và tạp chí đều dễ bị thu hút bởi một chủ đề vừa có vẻ nhân văn, vừa có tiềm năng công bố cao.
BTV:
Thế hệ thống từ nghiên cứu đến ứng dụng có vấn đề gì không?
HQD:
Có và đấy là lỗ hổng thứ năm, khoảng cách giữa:
nghiên cứu tiền lâm sàng
và y học thực chứng.
Nhiều nghiên cứu về curcumin cho thấy tác dụng trong tế bào hoặc động vật.
Tuy nhiên, tế bào trong đĩa nuôi cấy không phải cơ thể bệnh nhân.
Nồng độ hoạt chất dùng trong phòng thí nghiệm có thể cao hơn, cao quá xa nồng độ đạt được trong máu sau khi uống.
Nếu hệ thống khoa học và truyền thông không nhấn mạnh khác biệt này, công chúng sẽ dễ hiểu lầm rằng:
‘diệt tế bào ung thư trong phòng thí nghiệm’
gần như đồng nghĩa ‘chữa ung thư ở bệnh nhân’.
Tốc độ sửa sai chậm
BTV:
Có tới hơn trăm bài báo được đăng theo quy trình tưởng chặt chẽ. Cảm giác tiến độ phát hiện và khắc phục có vẻ sốt ruột?
HQD:
Đấy là lỗ hổng thứ sáu - tốc độ sửa sai chậm.
Khi một bài có vấn đề, quá trình:
điều tra,
xác minh,
thương lượng với tạp chí,
liên hệ tác giả,
nêu biểu hiện quan ngại,
rồi rút bài
có thể kéo dài nhiều năm.
Trong thời gian đó, bài:
vẫn được trích dẫn,
sản phẩm vẫn được bán,
và thông tin vẫn lan truyền.
Không chỉ là câu chuyện của một cá nhân
BTV:
Cơ chế sửa sai của khoa học có tồn tại, nhưng nhiều khi chạy chậm hơn thị trường và truyền thông?
HQD:
Gọi đây là lỗ hổng ‘chết chóc’ không phải vì mọi viên curcumin đều gây tử vong, mà vì hệ quả xã hội của tri thức sai có thể cực lớn:
tiền nghiên cứu bị chuyển hướng,
bệnh nhân đặt hy vọng sai chỗ,
thị trường thực phẩm bổ sung phình to,
và những ai đang bệnh nặng có thể trì hoãn điều trị có bằng chứng hơn.
BTV:
Câu chuyện Aggarwal, nếu đúng như các dữ kiện rút từ bài báo cho thấy, không chỉ là câu chuyện của một cá nhân?
HQD:
Nó là bài kiểm tra với cả hệ thống:
phòng thí nghiệm,
đồng tác giả,
tạp chí,
cơ quan tài trợ,
đại học,
cơ quan quản lý,
báo chí,
và công chúng tiêu dùng tri thức.
Tiểu kết
Từ lỗ hổng giám sát, bài cuối, Kỳ 8, sẽ đi đến câu hỏi đạo đức: Khi nghiên cứu khoa học chạm vào sức khỏe, hy vọng bệnh tật và thị trường toàn cầu, trách nhiệm của nhà khoa học, tạp chí, truyền thông và doanh nghiệp phải được hiểu thế nào?