Kỳ 6: Để ‘phản biện lại phản biện’- cần năng lực đọc chậm
Kỳ này hơi đặc biệt, ở chỗ, dễ bị hiểu rằng nó trùng với Kỳ 5. Có vẻ đúng như vậy, nhưng chúng tôi vẫn mạnh dạn lặp lại Kỳ 5 kèm một số giải thích thêm. Làm như thế là vì cảm nhận rằng tiếp cận ‘phản biện của phản biện’ có vẻ không mấy quen thuộc với độc giả nói chung.
Lý do nữa nằm ở chỗ biên tập viên muốn nhấn mạnh giá trị cốt lõi của chuỗi bài:
Chân lý hay sự thật thường nằm ở điểm mờ thay vì trú ngụ ở một trong hai cực tối hoặc sáng, khẳng định hay phủ định.
Chân lý ở vùng mờ đòi hỏi một công cụ tìm kiếm khá đặc thù, ai cũng có nhưng dường như ít ai thích dùng: NĂNG LỰC ĐỌC CHẬM.
Câu trả lời về nghệ và curcumin có lẽ không nằm ở chỗ vội tin hay vội phủ định. Nó nằm ở năng lực đọc chậm, phân biệt rõ, và ‘luôn để bằng chứng đi trước niềm tin’
Đọc chậm và đọc trong phân biệt
Biên tập viên vanhoadongtay.vn (BVT):
Trước hết, nữ nhà báo Alice Klein đã đặt ra những nghi vấn thực sự đáng đọc?
TS Hoàng Quốc Dũng (HQD):
Tuy thế, độc giả cũng cần đọc nghi vấn ấy bằng năng lực phân biệt.
Để đủ sức phân biệt, không còn cách nào khác ngoài vận dụng lòng kiên nhẫn, rèn năng lực đọc chậm.
BTV:
Nếu thế, chúng ta cần phân biệt cái gì, và cần đọc chậm cái gì?
HQD:
Khi một nhà báo khoa học đặt câu hỏi gay gắt về curcumin, hoạt chất đang được tung hô như ‘ngôi sao vàng’ của thị trường sức khỏe, phản ứng tự nhiên của một bộ phận độc giả có thể là hỏi:
Vậy có cần một bài khác phản biện lại bài phản biện ấy không?
Câu trả lời như đã nói lần trước rằng ‘Có’. Vấn đề ở chỗ, để có thể đi đến câu hỏi như vậy, độc giả cần có thói quen phân biệt.
Để phân biệt, họ cần đọc cẩn thận, đúng hơn, đọc chậm, thay vì đọc lướt (scanning) vốn cực phổ biến và được phổ biến rầm rộ trên các nền tảng số hiện nay.
Chỉ trong tâm thế phân biệt và đọc chậm, tư duy ta mới chạm đến vùng não, ở đó, nó nhắc nhở rằng ta không nên hiểu đó là cuộc đối đầu để bênh nghệ, bênh curcumin, hay bác Alice Klein.
CTV:
Điều cần hơn là độc giả cần một bài đọc lại phản biện một cách chậm rãi và có phê phán?
HQD:
Đúng thế. Đọc có phân biệt và đọc chậm nhằm giúp chính mình phân biệt:
giữa nghệ và curcumin,
giữa kinh nghiệm truyền thống và tuyên bố điều trị hiện đại,
và giữa cảnh báo khoa học với tâm lý bài trừ.
Trong tâm thế không nên coi ‘phản biện lại’ theo nghĩa đối đầu, tâm thế nên có một bài ‘đọc lại phản biện’, hoặc ‘phản biện của phản biện’, chúng ta thường tiến tới mục tiêu một cách tự nhiên rằng:
cần làm rõ ranh giới,
bổ sung bối cảnh,
và giúp bản thân không đi từ niềm tin mù quáng sang phủ định mù quáng.
Một bài được thiết kế như vậy, thiết kế sao cho độc giả bỗng giật mình khi thấy mình đang đọc lướt theo thói quen, thực sự cần, nhất là trong bối cảnh curcumin đang phổ biến tại nhiều nước Châu Á, trong đó có Việt Nam.
CTV:
Ở Việt Nam, nghệ thường được nhìn nhận như thế nào?
HQD:
Ở nước ta, nghệ không chỉ là gia vị theo nghĩa thông thường. Nó còn gắn với:
kinh nghiệm dân gian,
chăm sóc sau sinh,
đau dạ dày,
làm lành vết thương,
mỹ phẩm,
thực phẩm chức năng,
cùng vô vàn tác dụng khác nữa như nhiều quảng cáo sức khỏe.
BTV:
Nếu chỉ đăng bài của Alice Klein mà không có phần hỏi-đáp mở rộng, một số độc giả có thể hiểu rằng mọi thứ liên quan đến nghệ đều là sai?
HQD:
Cách hiểu ấy dễ tạo thêm một cực đoan mới.
Phân biệt rạch ròi cái nào ra cái nấy
BTV:
Để tránh nguy cơ cực đoan, bài phản biện tiếp theo cần lưu ý những gì?
HQD:
Như đã đề cập ở kỳ trước, bài phản biện tiếp theo nên làm ba việc.
Việc thứ nhất là tách nghệ khỏi curcumin.
Nghệ là một thực phẩm, một gia vị, một vật liệu văn hóa.
Còn curcumin là một hoạt chất:
được chiết xuất,
cô đặc,
đóng viên,
tăng hấp thu,
và thương mại hóa.
BTV:
Có phải ý muốn nói ăn một lượng nghệ trong món ăn khác xa với uống viên curcumin liều cao?
HQD:
Chính xác. Cùng một gốc thực vật, nhưng chúng:
khác dạng dùng,
khác liều,
khác mục đích,
và khác nguy cơ.
CTV:
Việc thứ hai có phải là tách kinh nghiệm truyền thống khỏi tuyên bố điều trị hiện đại?
HQD:
Một bài thuốc dân gian có thể có giá trị văn hóa, giá trị chăm sóc, thậm chí có gợi ý sinh học.
Tuy nhiên, khi nó được quảng cáo:
chống ung thư,
chữa Alzheimer,
giảm viêm mạnh,
thay thuốc,
hoặc ‘phòng bách bệnh’,
nó đã bước vào vùng cần chứng cứ y học hiện đại.
Đi qua cửa hẹp của bằng chứng
CTV:
Nghĩa là không thể dùng uy tín của truyền thống để miễn kiểm chứng cho tuyên bố điều trị hiện đại?
HQD:
Bởi thế, và ngược lại, việc thứ ba là tách cảnh báo khoa học khỏi tâm lý bài trừ.
Cảnh báo về:
sinh khả dụng thấp,
thử nghiệm lâm sàng chưa thuyết phục,
nghi vấn rút bài đăng khoa học của nhà nghiên cứu công trình,
và nguy cơ gan,
không có nghĩa phủ nhận mọi hướng nghiên cứu.
Cảnh báo ấy không có nghĩa đi tới nhận định rằng:
curcuminoid,
dẫn xuất curcumin,
hay hệ vận chuyển thuốc,
không có vai trò tiềm năng trong một số điều kiện cụ thể.
CTV:
Khoa học không vận hành bằng cách phong thần, cũng không nên vận hành bằng cách chôn vùi toàn bộ một lĩnh vực chỉ sau một hoặc vài bài báo?
HQD:
Vì thế, như đã đề cập, bài phản biện tiếp theo nên có tinh thần như sau:
nhà báo Alice Klein đặt ra các nghi vấn rất đáng đọc,
nhưng độc giả cần đọc nghi vấn ấy bằng năng lực phân biệt, bằng năng lực đọc chậm.
Để bằng chứng đi trước niềm tin
BTV:
Tốt nhất curcumin không nên được thần thánh hóa?
HQD:
Nghệ trong ẩm thực cũng không nên bị biến thành tội đồ.
Thực phẩm bổ sung không nên được dùng như thuốc.
Và mọi tuyên bố sức khỏe, dù đến từ phòng thí nghiệm, truyền thống hay thị trường, đều cần đi qua cửa hẹp của bằng chứng.
Tiểu kết
Đến đây, tuyến bài có thể khép lại ở một điểm quan trọng. Theo đấy, văn hóa phản biện khoa học:
không chỉ là học cách nghi ngờ một lời quảng cáo,
mà còn là học cách nghi ngờ chính nghi ngờ của mình.
Một bài báo của nhà khoa học có thể sai.
Một bài phản biện của nhà báo có thể đúng.
Tuy thế, cả hai đều không nên được tiếp nhận như phán quyết cuối cùng.
Điều đáng tin hơn cả:
không phải danh tiếng của một cá nhân,
cũng không phải cảm xúc của đám đông,
mà là quá trình kiểm chứng.
Quá trình kiểm chứng không nên bỏ qua mấy câu hỏi tốt lõi như:
bằng chứng nào,
nguồn nào,
được kiểm tra ra sao,
có được tái lập không,
có nguy cơ gì,
ai hưởng lợi,
và hệ thống sửa sai hoạt động thế nào.
Với curcumin, bài học vì vậy không dừng ở một hoạt chất màu vàng. Như đã đề cập ở kỳ trước, nó mở ra một câu hỏi rộng hơn cho xã hội tiêu dùng hiện đại. Đấy là khi:
khoa học,
truyền thống,
truyền thông,
và thị trường cùng nói về sức khỏe,
công chúng nên tin ai, tin đến đâu, và tin bằng cách nào.
Câu trả lời có lẽ không nằm ở chỗ vội tin hay vội phủ định.
Nó nằm ở năng lực đọc chậm, phân biệt rõ, và luôn để bằng chứng đi trước niềm tin.