Một bài phản biện báo chí khoa học không phải phán quyết cuối cùng, mà là tín hiệu yêu cầu độc giả kiểm tra bằng chứng kỹ hơn. (Nguồn: everydayhealth.com/about-us)

Kỳ 4: Đọc phản biện khoa học - nên tin ai và tin thế nào

Kỳ này sẽ đi vào nguy cơ ngộ nhận của phản biện báo chí khoa học trên cơ sở trả lời câu hỏi trung tâm:

Phản biện kiểu này có dễ khiến độc giả ngộ nhận rằng đấy là phản biện khoa học không? Niềm tin của độc giả nên đặt vào đâu, vào nhà khoa học hay vào dư luận mà nhà báo có thể được xem như đại diện?

Không tin mù quáng vào nhà báo …

Biên tập viên vanhoadongtay.vn (BVT):

Khi đọc bài phản biện, thực tình mà nói, độc giả được đặt vào tình thế như thể đi trên dây, không biết tin ai cho phải đạo?

TS Hoàng Quốc Dũng (HQD):

Quả đúng phản biện kiểu này dễ khiến độc giả ngộ nhận đấy là phản biện khoa học theo nghĩa đầy đủ, nhất là khi bài được đăng trên một tạp chí khoa học phổ thông có uy tín, tác giả có bằng tiến sỹ, bài trích nhiều nghiên cứu và giọng văn khá dứt khoát.

BTV:

Ngộ nhận, như vậy, như thể ‘ngộ độc’. Đề nghị cho biết các mức độ ‘ngộ độc’ độc giả có thể mắc phải.

(HQD):

Ngộ nhận có thể xuất hiện ở ba mức.

Mức thứ nhất là nhầm giữa ‘bài báo khoa học phổ thông’ và ‘bài báo khoa học’. 

Trước hết, cần xác định rằng một bài trên New Scientist, Scientific American, Nature News hay báo chí đại chúng hàng đầu trên thế giới hiện nay có chuyên mục khoa học, không phải là nghiên cứu gốc. 

Nó đơn thuần là sản phẩm truyền thông tri thức. Nó có thể tốt, cần thiết, thậm chí có giá trị cảnh báo xã hội cao, nhưng vẫn khác với bài nghiên cứu được phản biện đồng đẳng (peer review), một thuật ngữ quen thuộc đã thành mặc định trong giới nghiên cứu thuộc mọi lĩnh vực, tự nhiên hay xã hội.

Mức thứ hai là nhầm giữa ‘tác giả có nền tảng khoa học’ và ‘tác giả là chuyên gia trực tiếp của lĩnh vực’. 

Alice Klein là tiến sỹ về hóa học/phát triển thuốc ung thư. Bà, vì thế, có lợi thế khi đọc các vấn đề như độ hòa tan, sinh khả dụng, thử nghiệm thuốc. 

Dẫu thế, điều đó không đồng nghĩa bà là nhà nghiên cứu curcumin, chuyên gia gan mật, chuyên gia y học cổ truyền, hay tác giả của một tổng quan hệ thống về tất cả thử nghiệm lâm sàng liên quan.

Mức thứ ba là nhầm giữa ‘dư luận có lý do nghi ngờ’ và ‘khoa học đã kết luận dứt điểm’. 

Bài báo có thể chỉ ra bằng chứng yếu, nghi vấn nghiên cứu, nguy cơ dùng bổ sung liều cao, và các khoảng trống trong truyền thông sức khỏe. 

Từ đó, tuy vậy, không nên nhảy ngay đến kết luận rằng:

• nghệ hoàn toàn vô ích, 

• mọi nghiên cứu curcumin đều sai, 

• hoặc y học truyền thống chỉ là mê tín. 

Đấy là kiểu phản ứng cực đoan ngược lại, cũng phi khoa học.

… cũng không tin mù quáng vào nhà khoa học 

BTV:

Vậy niềm tin của độc giả nên đặt vào đâu?

HQD:

Không nên đặt toàn bộ niềm tin vào một nhà khoa học chỉ vì họ có danh tiếng. 

Trường hợp Bharat Aggarwal, nhà hóa sinh trước đây làm việc tại Trung tâm Ung thư MD Anderson thuộc Đại học Texas, Mỹ (xem lại Kỳ 1), nếu các dữ kiện rút bài và nghi vấn liêm chính đúng như bài nêu, cho thấy danh tiếng cá nhân có thể tạo hào quang lớn, nhưng không miễn trừ khỏi sai sót, cường điệu, hoặc vi phạm.

Cũng không nên, như vừa nói ở trên, đặt toàn bộ niềm tin vào dư luận, dù nhà báo có thể đại diện cho tiếng nói của công chúng. 

Dư luận thường nhạy với rủi ro và bất công, nhưng cũng dễ dao động theo cảm xúc, xu hướng mạng xã hội, nỗi sợ, và giận dữ.

BTV:

Nếu thế, nếu cả hai phát ngôn – của nhà báo và của nhà khoa học – đều không nên tin mù quáng, cần hoặc có thể ‘đặt cược’ niềm tin vào đâu để đảm bảo ‘lợi nhuận’ cao nhất?

HQD:

Niềm tin tốt nhất nên đặt vào quá trình kiểm chứng.

Ý muốn nói, độc giả cần và có quyền đòi hỏi cung cấp thêm ít nhất chín vấn đề cơ bản sau đây trước khi trao niềm tin của mình cho một sản phẩm truyền thông nào đấy:

• bằng chứng nào,

• từ nguồn nào, 

• được kiểm tra ra sao, 

• có được tái lập không, 

• có thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt không, 

• có rút bài hay cảnh báo an toàn không, 

• có xung đột lợi ích không, 

• có cơ quan quản lý nào lên tiếng không, 

• và các chuyên gia độc lập nói gì.

BTV:

Rút cục, đâu là thái độ hợp lý khi tiếp cận một nguồn tin?

HQD:

Đọc một bài như của Alice Klein, thái độ hợp lý:

• không phải ‘tin nhà báo hơn nhà khoa học’,

• cũng không phải ‘tin nhà khoa học hơn nhà báo’.

Thái độ hợp lý là dùng bài báo như tín hiệu cảnh báo để quay lại kiểm tra hệ sinh thái bằng chứng. 

BTV:

Câu hỏi tự nhiên: Ai được xem là nhà báo giỏi?

HQD:

Nhà báo giỏi có thể chỉ cho công chúng biết cần nhìn vào đâu. 

Kết luận cuối cùng, tuy thế, phải dựa trên tổng thể bằng chứng chuyên môn, chứ không dựa trên uy tín đơn lẻ của bất cứ cá nhân nào.

Tiểu kết 

Sau khi biết cách đọc bài phản biện, câu hỏi tiếp theo của Kỳ 5 là có cần một bài ‘phản biện của phản biện’ để tránh hiểu lầm, nhất là khi curcumin đang được tiêu thụ rộng rãi, hay không.