Từ cấu trúc bí ẩn của Trái Đất đến văn hóa đọc khoa học (Kỳ 4)

Kỳ 4: Từ El Niño đến tiếng nói mùa màng - khí hậu đi vào ngôn ngữ ra sao

ENSO không chỉ là khái niệm khí tượng ở Thái Bình Dương. Khi các dao động khí hậu làm thay đổi mưa, hạn, bão lũ, mùa màng và nguồn lợi biển, chúng có thể để lại dấu vết trong ký ức cộng đồng, tập quán sinh tồn, nghi lễ, tục ngữ, và cách gọi tên thiên nhiên.

Hỏi

Nếu ENSO giúp duy trì tính đối xứng đông – tây dài hạn, phải chăng ENSO cũng có tác động không nhỏ đến tiến trình vận động của văn hóa và ngôn ngữ, nhất là ở các vùng chịu ảnh hưởng trực tiếp?

Đáp

Có thể trả lời đại loại ENSO có thể tác động đáng kể đến văn hóa và ngôn ngữ, nhưng chủ yếu là tác động gián tiếp, thông qua khí hậu, sinh kế, rủi ro môi trường, và tổ chức đời sống cộng đồng.

ENSO, gồm các pha El Niño và La Niña, không chỉ là hiện tượng khí tượng xa xôi ở Thái Bình Dương.

Nó có thể làm thay đổi mô hình mưa, nhiệt độ, hạn hán, bão lũ, mùa màng và nguồn lợi biển ở nhiều khu vực.

Với các cộng đồng sống phụ thuộc nhiều vào nông nghiệp, đánh bắt, nguồn nước, và chu kỳ mùa, các dao động ấy không chỉ là ‘thời tiết xấu’ trong vài tháng.

Chúng có thể trở thành ký ức xã hội, kinh nghiệm sản xuất, tập quán phòng tránh rủi ro, cách tổ chức cộng đồng, thậm chí đi vào truyện kể, tục ngữ, nghi lễ, và cách gọi tên thiên nhiên.

Ở tầng văn hóa, những vùng thường xuyên chịu hạn, bão, lũ hoặc biến động mùa vụ có thể phát triển các hình thức thích nghi riêng: lịch nông nghiệp, lễ cầu mưa, nghi thức tạ ơn mùa màng, kinh nghiệm chọn giống, cách dự báo thời tiết dân gian, quan niệm về may rủi, về trời đất, về hài hòa giữa người và tự nhiên.

Những thứ ấy tạo nên một phần của bản sắc văn hóa. Người ta không chỉ ‘sống trong khí hậu’ mà còn học cách giải thích khí hậu, kể chuyện về khí hậu, thờ phụng hoặc thương lượng với khí hậu bằng các biểu tượng văn hóa.

Ở tầng ngôn ngữ, tác động cũng có thể thấy rõ hơn nếu quan sát vốn từ và cách diễn đạt.

Những cộng đồng sống trong môi trường nhiều bão lũ thường có hệ thống từ ngữ phong phú để phân biệt mưa, gió, nước, dòng chảy, mùa, đất, lũ, ngập, rét, nóng, nồm, hạn.

Ngôn ngữ không chỉ dùng để gọi tên sự vật; nó còn là kho lưu trữ kinh nghiệm sinh tồn. Khi môi trường thay đổi, từ vựng, ẩn dụ và cách nói cũng thay đổi.

Ví dụ, trong một xã hội nông nghiệp, các ẩn dụ về gieo, gặt, mùa, đất, nước, rễ, mầm, thường dễ trở thành chất liệu để nói về đạo đức, giáo dục, tình cảm hoặc chính trị.

Điều đó cho thấy môi trường tự nhiên có thể đi vào ngôn ngữ bằng hành trình thâm sâu, chứ không chỉ nằm ở lớp từ vựng bề mặt.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa ‘tác động’ và ‘quyết định’.

ENSO có thể làm thay đổi điều kiện sống, nhưng người ta phản ứng với ENSO bằng văn hóa, công nghệ, chính sách, và tri thức.

Hai cộng đồng cùng chịu hạn hán có thể có hai cách ứng xử cực khác nhau nếu một bên có hệ thống thủy lợi tốt, quản trị cộng đồng tốt và tri thức dự báo tốt hơn.

Vì vậy, ENSO không tự mình tạo ra văn hóa hay ngôn ngữ, nhưng nó có thể tạo các áp lực môi trường khiến văn hóa và ngôn ngữ vận động theo những hướng nhất định.

Với Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, câu hỏi này đặc biệt đáng chú ý.

Đây là khu vực chịu tác động mạnh của gió mùa, biển, bão, lũ, hạn, xâm nhập mặn và biến động khí hậu.

Bởi vậy, khi đọc một bài báo về ENSO và đối xứng khí hậu toàn cầu, độc giả Việt Nam có thể liên hệ đến đời sống của chính mình:

vì sao văn hóa nông nghiệp lúa nước coi trọng mùa vụ; vì sao ngôn ngữ Việt có nhiều cách nói về mưa nắng, nước, ruộng, bão, lụt; vì sao ký ức cộng đồng về thiên tai có thể trở thành một phần của đạo lý tương trợ, của văn học dân gian, và của cách người ta hiểu về tính bất định của đời sống.

Nói gọn lại, nếu ENSO thật sự góp phần duy trì một dạng cân bằng khí hậu quy mô hành tinh, nó không chỉ là chuyện của khí tượng học.

Nó còn là chiếc cầu nối giữa khoa học Trái Đất và khoa học nhân văn: từ đại dương đến mùa màng, từ mùa màng đến sinh kế, từ sinh kế đến phong tục, từ phong tục đến ngôn ngữ, và từ ngôn ngữ đến cách người ta tự hiểu mình trong thế giới.

Tiểu kết

Từ ENSO và ngôn ngữ, kỳ cuối chuyển sang một bình diện khác: văn hóa đọc khoa học. Vì sao một bài báo về phát hiện mới vẫn cần ý kiến của các nhà khoa học không tham gia nghiên cứu?