 |
‘Đông’ và ‘tây’ trong khí hậu học không trùng với ‘phương đông’ và ‘phương tây’ trong văn hóa học. Khác biệt hệ quy chiếu ấy khiến câu hỏi trở nên đáng suy nghĩ |
Kỳ 3: Đông – tây của Trái Đất có phải đông – tây của văn hóa
Một đường đối xứng khí hậu chạy theo kinh tuyến không thể được hiểu ngay như ranh giới giữa phương đông và phương tây trong lịch sử văn minh. Dẫu vậy, phát hiện vẫn mở ra dịp suy nghĩ về cách tự nhiên, địa lý và môi trường góp phần hình thành các không gian văn hóa – ngôn ngữ khác nhau.
Hỏi
Nếu tính đối xứng đông – tây là tồn tại tất nhiên, thay vì ngẫu nhiên, có thể xem đây là cơ sở vật chất chỉ ra tương quan và khác biệt về ý thức, văn hóa và ngôn ngữ giữa phương đông với phương tây không?
Đáp
Câu trả lời nên thận trọng: có thể xem đây là gợi ý để suy nghĩ rộng hơn về quan hệ giữa tự nhiên và văn hóa, nhưng chưa thể xem là cơ sở trực tiếp giải thích khác biệt giữa ‘phương đông’ và ‘phương Tây’.
Lý do thứ nhất, ‘đông – tây’ trong nghiên cứu khí hậu này là khái niệm địa vật lý, không trùng khít với ‘đông – tây’ trong văn hóa học.
Đường đối xứng được nói đến trong bài báo chạy gần kinh tuyến 27° đông và 153° tây, chia Trái Đất thành hai nửa có suất phản xạ gần tương đương.
Trong khi đó, ‘phương đông’ và ‘phương tây’ trong lịch sử văn minh là các khái niệm được hình thành qua hàng nghìn năm tiếp xúc, đối thoại, xung đột, thương mại, tôn giáo, triết học, thuộc địa, dịch thuật, và tưởng tượng văn hóa.
Hai cách chia này không cùng một hệ quy chiếu.
Lý do thứ hai, văn hóa và ngôn ngữ không thể được giải thích bằng một cấu trúc vật lý duy nhất.
Chẳng hạn, khác biệt giữa tiếng Hán, tiếng Việt, tiếng Ả Rập, tiếng Anh, tiếng Pháp hay tiếng Tây Ban Nha không chỉ đến từ khí hậu hay địa hình, mà còn đến từ lịch sử chữ viết, nhà nước, tôn giáo, giáo dục, thương mại, chiến tranh, di cư, và quyền lực chính trị.
Một cộng đồng ven biển có thể phát triển vốn từ phong phú về gió, nước, thuyền, cá và mùa biển; một cộng đồng du mục có thể có hệ thống biểu đạt tinh tế về đồng cỏ, đàn gia súc và hướng di chuyển; một cộng đồng nông nghiệp lúa nước có thể có nhiều từ ngữ gắn với mùa vụ, nước, bùn, ruộng, mạ, cấy, gặt.
Dẫu thế, các khác biệt ấy là kết quả của cả môi trường tự nhiên lẫn quá trình xã hội kéo dài.
Tuy vậy, phát hiện về đối xứng đông – tây vẫn có giá trị gợi mở. Nó nhắc chúng ta rằng phân bố đất liền - đại dương, mây, băng, ánh sáng, khí quyển, và hoàn lưu khí hậu không hề ngẫu nhiên một cách đơn giản.
Nếu nền tự nhiên của Trái Đất có các cấu trúc cân bằng sâu xa, các nền văn hóa cũng có thể được nhìn như những cách thích nghi khác nhau trước các điều kiện môi trường khác nhau.
Phương đông và phương tây, vì thế, không nên được hiểu như hai bản chất cố định, đối lập tuyệt đối, mà nên được hiểu như hai vùng lịch sử – văn hóa lớn, hình thành trong những hệ sinh thái, đường giao thương, cấu trúc cư trú và truyền thống tư tưởng khác nhau.
Nói cách khác, không nên nói: ‘Đối xứng đông – tây của Trái Đất giải thích khác biệt giữa văn hóa phương đông và phương tây’. Cách nói ấy quá mạnh và dễ gây hiểu lầm.
Nên chăng nói mềm hơn: ‘Phát hiện về đối xứng đông – tây của Trái Đất góp thêm một dịp để suy nghĩ về quan hệ lâu dài giữa cấu trúc tự nhiên của hành tinh với hình thành các không gian văn hóa và ngôn ngữ của loài người’.
Cách diễn đạt thứ hai vừa giữ được chiều sâu văn hóa, vừa không vượt quá giới hạn của bằng chứng khoa học.
Tiểu kết
Sau khi phân biệt ranh giới giữa địa vật lý và văn hóa học, kỳ tiếp theo trở về với một cơ chế khí hậu cụ thể hơn: ENSO, hay El Niño – Dao Động Nam, và những ảnh hưởng có thể lan từ đại dương đến mùa màng, sinh kế, phong tục, và ngôn ngữ