Khi ban đêm không còn mát

Từ El Niño đến hàng nghìn sinh mạng - Vì sao nắng nóng đang trở thành hiểm họa âm thầm nhất của thời đại?

Một công trường giữa ngày hè. Máy xúc vẫn nằm nguyên giữa những ụ đất, nhưng bóng người gần như biến mất. Vắng lặng ấy không nhất thiết có nghĩa công việc đã hoàn thành. Đôi khi, nó cho thấy một giới hạn khác đã bị chạm tới: cơ thể không thể tiếp tục làm việc an toàn dưới sức nóng kéo dài.

Tháng qua, nhiều quốc gia nhiệt đới, trong đó có Việt Nam, phải sống dưới nền nhiệt cao dai dẳng. Nắng nóng không chỉ thiêu đốt đường phố vào buổi trưa. Nó theo ta vào nhà, kéo dài đến đêm, làm giấc ngủ chập chờn, và khiến cơ thể không còn đủ thời gian hồi phục trước khi một ngày nóng khác bắt đầu.

Ba bài báo quốc tế gần đây đặt cạnh nhau tạo thành một bức tranh đáng lo ngại. Các đợt nóng đang kéo dài hơn, đêm nóng xuất hiện thường xuyên hơn, và số tử vong liên quan đến nhiệt độ cao có thể lớn hơn nhiều so với những gì được ghi trên giấy chứng tử. Trong khi ấy, El Niño mạnh lên có thể tiếp tục làm tăng nguy cơ hạn hán, mưa cực đoan, và các đợt nóng trên đất liền cũng như ngoài đại dương.

Với Việt Nam và các nước nhiệt đới, câu hỏi vì thế không còn đơn giản là: “Năm nay có nóng hơn không?”

Câu hỏi đúng hơn phải là dân chúng, đô thị, và hệ thống y tế của chúng ta có còn theo kịp một thế giới đang nóng lên hay không.

Nắng nóng không còn chỉ là hiện tượng thời tiết

Tác giả viết

Nửa thế kỷ trước, đợt nóng khắc nghiệt xảy ra tại Tây Âu vào tháng sáu năm 2026 gần như không thể xuất hiện. Nóng lên toàn cầu đang khiến các đợt nắng nóng trở nên thường xuyên hơn, kéo dài hơn, và dữ dội hơn.

Trên phạm vi toàn cầu, nhiệt độ cao là loại hình thời tiết gây tử vong nhiều nhất, cướp đi hơn nửa triệu sinh mạng mỗi năm. Số liệu này được dự báo còn tiếp tục tăng. Ngay cả trong trường hợp thế giới ngừng phát thải ròng lập tức, lượng carbon dioxide đã tích tụ trong khí quyển vẫn tiếp tục tác động đến nhiệt độ trong thời gian dài.

Ở những vùng ngoài nhiệt đới, khoảng thời gian trong năm có nhiệt độ vượt 32°C đã dài thêm khoảng 12 ngày trong vòng 50 năm. Tại châu Âu, lục địa nóng lên nhanh nhất, mùa chịu stress nhiệt mạnh hiện thường bắt đầu từ tháng sáu và kéo dài đến tháng chín; trong một số năm, nó đã xuất hiện ngay từ tháng năm.

Ghi chú biên tập

Trong tiếng Việt, “nắng nóng” thường vẫn được cảm nhận như một trạng thái thời tiết khó chịu - nóng, mệt, mất điện, phải bật quạt hoặc điều hòa. Khi nhiệt độ cao kéo dài nhiều ngày, tác động của nó vượt xa bất tiện.

Nó có thể trở thành:

vấn đề y tế công cộng;
nguy cơ an toàn lao động;
nguyên nhân làm giảm năng suất;
yếu tố gây mất ngủ, kiệt sức, và tai nạn;
áp lực lên điện, nước, bệnh viện và hệ thống giao thông;
nguồn bất bình đẳng xã hội.

Ai đấy làm việc trong phòng có điều hòa và ai đấy khác đứng trên giàn giáo giữa trưa có thể sống trong cùng một thành phố, nhưng không trải qua cùng một mùa hè.

Với Việt Nam, nơi có lượng lớn lao động trong xây dựng, giao thông, nông nghiệp, vận chuyển, vệ sinh môi trường và kinh tế phi chính thức, nắng nóng còn là câu chuyện về ai được quyền tránh nóng và ai buộc phải tiếp tục làm việc trong nóng.

Nguy hiểm không chỉ nằm ở nhiệt độ cao nhất

Một đợt nóng kéo dài không đơn thuần là nhiều ngày nóng cộng lại. Khi cơ thể liên tục duy trì trạng thái sinh lý căng thẳng để hạ nhiệt, phản ứng viêm có thể tăng và áp lực với tim, thận, hệ tuần hoàn cùng nhiều cơ quan khác cũng lớn hơn.

Nhà nghiên cứu Neil Maxwell thuộc Đại học Brighton cho rằng, khi các đợt nóng xuất hiện nhiều hơn và kéo dài hơn, người ta phải ở trong trạng thái sinh lý bị kích hoạt lâu hơn. Điều đó có thể làm gia tăng các dấu ấn viêm và gây thêm gánh nặng cho những người vốn đã có bệnh nền.

Nhiệt độ cao đặc biệt nguy hiểm với:

cao niên;
trẻ nhỏ;
những ai
- mắc bệnh tim mạch, hô hấp hoặc thận;
- sống một mình;
- lao động ngoài trời;
- không có điều kiện làm mát nơi ở;
- sử dụng một số loại thuốc ảnh hưởng đến khả năng điều hòa thân nhiệt.

Ghi chú biên tập

Trong đời sống thường ngày, chúng ta hay hỏi:

“Hôm nay cao nhất bao nhiêu độ?”

Trong đánh giá rủi ro sức khỏe, nhiệt độ cao nhất chỉ là một phần của câu chuyện.

Mức độ nguy hiểm còn phụ thuộc vào:

độ ẩm;
tốc độ gió;
ánh nắng trực tiếp;
thời gian phơi nhiễm;
nhiệt độ trong nhà;
khả năng uống nước và nghỉ ngơi;
tình trạng sức khỏe của từng người;
và quan trọng nhất: ban đêm cơ thể có được hạ nhiệt hay không.

Ở các nước nhiệt đới ẩm như Việt Nam, mồ hôi bay hơi chậm hơn khi độ ẩm cao. Vì vậy, cùng một mức nhiệt, cảm giác nóng và gánh nặng sinh lý có thể nghiêm trọng hơn so với môi trường khô.

Khi ban đêm cũng không còn là khoảng nghỉ

Trước năm 1998, stress nhiệt mạnh vào ban đêm gần như không xảy ra tại nhiều khu vực được nghiên cứu. Hiện nay, nhiệt độ ban đêm tại Tây Âu và một số nơi khác đang tăng với tốc độ gấp đôi mức tăng nhiệt trung bình toàn cầu.

Để đi vào giấc ngủ, nhiệt độ cơ thể phải giảm. Khi môi trường xung quanh quá nóng, ta khó ngủ hơn và cũng khó đạt giấc ngủ sâu. Thiếu ngủ liên tiếp trong nhiều đêm có thể làm chậm phản ứng, đồng thời gia tăng lo âu và stress.

Các nhà khoa học đặc biệt chú ý đến những sự kiện “kép”. Một ngày chịu stress nhiệt mạnh, ngay sau đó là một “đêm nhiệt đới” với nhiệt độ tối thiểu từ 20°C trở lên. Tần suất của những chuỗi ngày đêm như vậy ở Châu Âu đã tăng 73% kể từ thập niên 1970.

Ghi chú biên tập

Khái niệm tropical night - đêm nhiệt đới có thể khiến người Việt thấy hơi lạ. Ở Châu Âu, đây là thuật ngữ chỉ một đêm nhiệt độ tối thiểu không xuống dưới 20°C.

Tại Việt Nam, 20°C thậm chí có thể được xem là mát. Ý nghĩa khoa học của thuật ngữ không nằm ở áp dụng một ngưỡng duy nhất cho mọi nơi. Nó nhắc chúng ta rằng điều cơ thể cần không chỉ là tránh nhiệt độ cực đại, mà còn là một khoảng đủ mát để phục hồi.

Ở các đô thị nhiệt đới, đêm có thể vẫn nóng vì bê tông, mái tôn, và mặt đường tiếp tục nhả lượng nhiệt tích tụ ban ngày. Những căn phòng nhỏ, thông gió kém, nằm trên tầng cao hoặc dưới mái tôn có thể nóng hơn đáng kể so với số đo tại trạm khí tượng.

Vì thế, nhiệt độ “ngoài trời” đôi khi không phản ánh đầy đủ mức nhiệt ta thực sự phải chịu trong nhà.

Hàng nghìn người có thể chết nhưng nắng nóng hiếm khi được ghi là nguyên nhân

Một ước tính ban đầu cho rằng đợt nắng nóng cực đoan tại Châu Âu từ ngày 22 đến ngày 28 tháng sáu năm 2026 có thể đã làm từ khoảng 17.000 đến 25.000 người tử vong, với ước tính trung tâm vào khoảng 20.000 người.

Các số liệu này được xây dựng từ liên hệ thống kê giữa nhiệt độ và tỷ lệ tử vong vượt mức trong những đợt nóng trước. Chúng chưa phải số liệu chính thức, và giới nghiên cứu còn tranh luận về mức độ chính xác của mô hình. Một số chuyên gia cho rằng ước tính có thể quá cao, trong khi các ý kiến khác lưu ý thống kê trực tiếp thường bỏ sót nhiều trường hợp.

Một nguyên nhân khiến số liệu chính thức xuất hiện chậm là nhiệt hiếm khi được ghi trực tiếp trên giấy chứng tử. Một bậc cao niên có thể tử vong vì suy tim, đột quỵ, hoặc suy thận trong một đợt nóng, nhưng liên hệ giữa nhiệt độ và cái chết ấy không phải lúc nào cũng được nhận diện hoặc ghi nhận.

Ngay cả giữa các nhà nghiên cứu, thống kê cuối cùng vẫn chưa thống nhất. Có ý kiến cho rằng khả năng thích ứng tốt hơn, chẳng hạn sử dụng điều hòa ngày càng phổ biến, có thể làm giảm tỷ lệ tử vong so với các năm trước. Cũng có cảnh báo rằng nhiều mô hình mới chỉ tính các trường hợp tử vong lập tức, chưa phản ánh hết các tác động kéo dài như suy thận, tự sát, bạo lực gia đình, hoặc những biến chứng xuất hiện sau đợt nóng.

Ghi chú biên tập

Khái niệm quan trọng ở đây là excess mortality - tử vong vượt mức.

Đó không phải là tổng số người chết trong một thời kỳ, mà là số tử vong nhiều hơn mức thông thường dự kiến trong cùng thời gian, dựa trên dữ liệu của nhiều năm trước.

Ví dụ, nếu một thành phố thường có 1.000 ca tử vong trong một tuần nhưng trong tuần nắng nóng ghi nhận 1.300 ca, 300 ca tăng có thể được xem xét dưới góc độ tử vong vượt mức.

Cách tiếp cận này quan trọng vì hậu quả của nắng nóng thường “ẩn” bên trong các chẩn đoán khác. Nó cũng đặt ra câu hỏi cho các quốc gia nhiệt đới:

Chúng ta có theo dõi tử vong vượt mức trong những tuần nắng nóng hay không?
Dữ liệu y tế có đủ nhanh để phát hiện nguy cơ không?
Các ca suy tim, đột quỵ, và suy thận có được liên hệ với nhiệt độ môi trường không?
Cảnh báo thời tiết có được chuyển thành hành động cụ thể tại bệnh viện, trường học, nhà máy, và công trường không?

El Niño - chất xúc tác trên một hành tinh vốn đã nóng lên

El Niño hình thành khi nhiệt độ bề mặt biển ở khu vực trung tâm và phía đông Thái Bình Dương xích đạo ấm lên bất thường. Hiện tượng này làm suy yếu hoặc đảo lộn các hoàn lưu khí quyển quen thuộc, từ đó, ảnh hưởng đến mưa, hạn hán, bão, và nhiệt độ tại nhiều vùng trên thế giới.

Theo bài báo về diễn biến năm 2026, điều kiện El Niño đã xuất hiện và được dự báo có khả năng mạnh lên nhanh chóng. Hiện tượng này có thể làm tăng nguy cơ hạn hán, mưa lớn, nắng nóng trên đất liền, và các đợt nóng ngoài đại dương.

El Niño là một chu kỳ khí hậu tự nhiên, thường xuất hiện cách nhau từ hai đến bảy năm và kéo dài khoảng chín đến 12 tháng. Tuy nhiên, nó đang diễn ra trên nền một hành tinh đã ấm hơn vì phát thải khí nhà kính. Tác động của một El Niño hiện nay, vì vậy, không thể được hiểu hoàn toàn bằng cách so sánh với các sự kiện quá khứ.

Một El Niño mạnh không bảo đảm mọi tác động đều sẽ cực đoan. Nó chỉ làm tăng xác suất xảy ra một số kiểu thời tiết nhất định. Các chuyên gia vì thế vẫn nhấn mạnh rằng dự báo cụ thể theo từng khu vực luôn có mức độ bất định.

Ghi chú biên tập

Trong truyền thông đại chúng, El Niño đôi khi bị sử dụng như lời giải thích duy nhất cho mọi đợt nóng. Cách hiểu ấy thường không chính xác.

Có thể hình dung:

Biến đổi khí hậu đang nâng cao “mặt bằng” nhiệt độ toàn cầu.
El Niño là dao động tự nhiên có thể đẩy nhiệt độ và các cực đoan khí hậu lên cao hơn trong một số thời kỳ và khu vực.

Nói cách khác, El Niño không phải là nguyên nhân duy nhất khiến thế giới nóng lên. Khi xuất hiện trên nền khí hậu đã ấm hơn, tuy thế, nó có thể giống như luồng gió thổi thêm vào đám cháy.

Với Đông Nam Á, El Niño thường được quan tâm vì khả năng làm suy yếu lượng mưa mùa tại một số khu vực, làm tăng nguy cơ hạn hán, thiếu nước, cháy rừng, và ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, mức độ tác động không giống nhau giữa các quốc gia và giữa từng năm.

Các thành phố đang trở thành mặt trận chính

Các thành phố hấp thụ và giữ nhiệt mạnh hơn khu vực ngoại ô do bê tông, nhựa đường, nhà cao tầng, thiếu cây xanh, và nhiệt thải từ phương tiện, và điều hòa cùng các hoạt động kinh tế.

Trồng cây có thể tạo khác biệt đáng kể. Tán cây cung cấp bóng râm và làm mát thông qua quá trình thoát hơi nước. Một số khu phố có độ che phủ cây xanh tốt có thể mát hơn tới 10°C so với những khu vực có hình thái tương tự nhưng ít cây. Tuy nhiên, nhiều đô thị lớn vẫn có diện tích đáng kể không đạt mức che phủ tán cây khoảng 30%, ngưỡng được xem có khả năng giảm hiệu ứng đảo nhiệt nguy hiểm.

Ghi chú biên tập

Với Việt Nam, thích ứng với nóng đô thị không thể chỉ đồng nghĩa với lắp thêm điều hòa.

Điều hòa giúp bảo vệ từng căn phòng nhưng, khi hàng triệu máy cùng xả nhiệt ra ngoài và tiêu thụ điện vào giờ cao điểm, giải pháp cá nhân có thể làm gia tăng áp lực với hệ thống chung.

Thích ứng đô thị cần được thiết kế đồng thời ở nhiều tầng:

tăng cây xanh và bóng râm;
sử dụng vật liệu mái, tường, và mặt đường ít hấp thụ nhiệt hơn;
bảo vệ hành lang thông gió;
xây dựng điểm tránh nóng công cộng;
điều chỉnh giờ làm việc và giờ học;
cải thiện nhà ở cho nhóm thu nhập thấp;
bảo đảm nước uống tại nơi công cộng;
thiết lập cảnh báo y tế theo mức độ rủi ro;
và ưu tiên các khu dân cư dễ bị tổn thương nhất.

Một thành phố chống nóng tốt không chỉ là thành phố có nhiều máy lạnh. Đó là thành phố những ai không có máy lạnh vẫn có cơ hội sống an toàn.

Từ dự báo đến bảo vệ - khoảng trống nguy hiểm nhất

Các đợt nắng nóng hiện có thể được dự báo với độ chính xác đáng kể. Biết trước một đợt nóng, tuy thế, không đồng nghĩa xã hội đã chuẩn bị để bảo vệ dân chúng.

Nhà nghiên cứu Raquel Nunes nhận xét rằng tín hiệu đã rất rõ. Nhiệt đang là hiểm họa thời tiết gây chết chóc lớn nhất, và phần lớn những cái chết ấy có thể phòng tránh.

Điều còn thiếu là các hệ thống về y tế, nhà ở, chăm sóc xã hội và giao thông có khả năng chuyển dự báo chính xác thành biện pháp bảo vệ thực tế. Tốc độ thích ứng hiện chưa theo kịp tốc độ gia tăng rủi ro.

Ghi chú biên tập

Một cảnh báo nắng nóng chỉ thực sự có giá trị khi sau nó là hàng loạt hành động cụ thể. Chẳng hạn:

bệnh viện tăng cường theo dõi nhóm nguy cơ cao;
cơ sở chăm sóc bậc cao niên kiểm tra nhiệt độ phòng;
công trường điều chỉnh ca làm;
trường học hạn chế hoạt động ngoài trời;
chính quyền mở điểm tránh nóng;
cộng đồng liên hệ với các lão niên sống một mình;
doanh nghiệp cung cấp nước, bóng râm, và thời gian nghỉ;
cơ quan truyền thông giải thích dấu hiệu kiệt sức do nóng và sốc nhiệt.

Nếu cảnh báo chỉ dừng ở câu “hạn chế ra đường”, trách nhiệm thích ứng bị đẩy hoàn toàn về phía cá nhân, trong khi không phải ai cũng có quyền lựa chọn ở nhà.

Nhân viên giao hàng không thể tránh đường phố.

Công nhân không thể tự ý bỏ ca.

Bán hàng rong không thể chuyển chỗ làm vào phòng điều hòa.

Người già sống một mình có thể không nhận ra bản thân đang mất nước.

Vì vậy, nắng nóng là bài kiểm tra không chỉ với sức khỏe cá nhân mà cả năng lực tổ chức và mức độ nhân văn của xã hội.

Nóng hơn không nhất thiết phải đồng nghĩa với chết nhiều hơn

Dù các cảnh báo rất nghiêm trọng, tử vong do nóng không phải là kết quả không thể tránh khỏi. Những biện pháp thích ứng đúng lúc có thể cứu nhiều sinh mạng.

Các xã hội có thể giảm thiệt hại thông qua:

hệ thống cảnh báo sớm;
kế hoạch hành động y tế khi nắng nóng;
cải tạo nhà ở;
tăng bóng râm và cây xanh;
quy định an toàn lao động;
chăm sóc chủ động đối với các lão niên và những ai mắc bệnh nền;
thiết kế đô thị theo khí hậu;
và giảm phát thải để hạn chế mức nóng lên lâu dài.

Ghi chú biên tập

Trong tranh luận khí hậu, hai từ thường xuất hiện cùng nhau:

mitigation — giảm nhẹ - xử lý nguyên nhân, chủ yếu bằng cách giảm phát thải khí nhà kính;
adaptation — thích ứng - giảm thiệt hại từ các tác động đang và sẽ xảy ra.

Chúng không thể thay thế cho nhau.

Nếu chỉ thích ứng mà không giảm phát thải, nhiệt độ sẽ tiếp tục tăng đến mức ngày càng khó thích nghi.

Nếu chỉ nói giảm phát thải mà bỏ qua thích ứng, các cá nhân dễ tổn thương hôm nay vẫn phải chịu hậu quả trước khi các lợi ích dài hạn xuất hiện.

Việt Nam và các quốc gia nhiệt đới cần thực hiện đồng thời cả hai, vừa chuyển đổi năng lượng và giảm phát thải vừa chuẩn bị bệnh viện, trường học, nhà máy, khu dân cư, và hệ thống an sinh cho những mùa nóng khắc nghiệt hơn.

Ghi chú cuối bài

Nắng nóng là thảm họa khác với bão, lũ, hoặc động đất.

Nó không nhất thiết phá sập một tòa nhà trước ống kính truyền hình. Nó không luôn để lại cảnh tượng đổ nát dễ nhìn thấy. Nó có thể chỉ xuất hiện như một đêm ông bà cha mẹ ta không ngủ được, một công nhân chóng mặt trên giàn giáo, một hàng xóm mắc bệnh tim đột ngột trở nặng, một tài xế mất tập trung sau nhiều giờ dưới nắng, hay một gia đình phải lựa chọn giữa tiền điện và sức khỏe.

Vì diễn ra âm thầm, nắng nóng dễ bị xem nhẹ.

Số liệu từ Châu Âu cho thấy âm thầm ấy không làm nó ít nguy hiểm hơn. Một đợt nóng kéo dài vài ngày có thể liên quan đến hàng nghìn hoặc hàng chục nghìn ca tử vong vượt mức, dù số liệu cuối cùng còn cần được xác minh.

Với các quốc gia nhiệt đới như Việt Nam, quen với mùa nóng không đồng nghĩa cơ thể có khả năng thích nghi vô hạn. Khi nền nhiệt cơ sở tiếp tục tăng, độ ẩm cao, đô thị hóa nhanh, cây xanh suy giảm, và ban đêm không đủ mát, ranh giới giữa “thời tiết khó chịu” và “nguy cơ sức khỏe” sẽ ngày càng mỏng.

Bức ảnh công trường vắng lao động vì thế có thể được đọc như dấu hiệu của tương lai:

Máy móc vẫn chịu được nắng.

Nhưng người có giới hạn.

Vấn đề không phải là buộc họ thích nghi với mọi mức nóng mà là tổ chức xã hội để không ai phải đánh đổi sức khỏe hoặc sinh mạng chỉ vì họ không có quyền rời khỏi nơi nóng nhất.

Bộ câu hỏi kèm trả lời ngắn văn hóa – ngôn ngữ

1. Heat và heatwave khác nhau thế nào?

Heat là nhiệt hoặc tình trạng nóng nói chung.

Heatwave là giai đoạn nhiệt độ cao bất thường kéo dài nhiều ngày so với mức khí hậu thông thường của một khu vực.

Vì vậy, không phải mọi ngày nóng đều được gọi là heatwave.

2. Vì sao không có ngưỡng nhiệt duy nhất cho mọi đợt nắng nóng?

Vì mức nhiệt “bất thường” phụ thuộc vào khí hậu địa phương.

30 °C có thể là bình thường tại một thành phố nhiệt đới nhưng lại bất thường ở một vùng khí hậu mát. Tác động còn phụ thuộc độ ẩm, nhà ở, khả năng thích ứng, và tình trạng sức khỏe của dân cư.

3. Heat stress có phải là “căng thẳng vì nóng” không?

Không hoàn toàn.

Heat stress là trạng thái cơ thể chịu gánh nặng sinh lý do nhiệt và gặp khó khăn duy trì thân nhiệt an toàn.

Từ này thường được dịch là:

stress nhiệt;
căng thẳng nhiệt;
áp lực nhiệt.

Trong văn bản phổ thông, “stress nhiệt” khá gọn, nhưng nên giải thích ở lần xuất hiện đầu tiên.

4. Tropical night nghĩa là gì?

Theo cách dùng phổ biến tại Châu Âu, tropical night là đêm nhiệt độ tối thiểu không xuống dưới 20°C.

Thuật ngữ nhấn mạnh cơ thể thiếu khoảng thời gian mát để phục hồi. Ngưỡng đánh giá rủi ro ở các nước nhiệt đới có thể cần điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện địa phương.

5. Compound event nên dịch ra sao?

Có thể dịch là:

hiện tượng kép;
sự kiện khí hậu kép;
sự kiện cực đoan kết hợp.

Trong bài này, đó là chuỗi gồm một ngày nóng mạnh và một đêm tiếp tục nóng, khiến tác động với cơ thể bị cộng dồn.

6. Excess mortality là gì?

Excess mortality là số ca tử vong vượt quá mức dự kiến trong một giai đoạn.

Khái niệm này giúp phát hiện tác động của một biến cố như nắng nóng, dịch bệnh hoặc thiên tai, kể cả khi nguyên nhân ấy không được ghi trực tiếp trên giấy chứng tử.

7. “Heat kills” có nên dịch đơn giản là “nắng nóng giết người” không?

Có thể dùng trong headline hoặc truyền thông mạnh nhưng, trong văn bản khoa học, cần cẩn trọng hơn.

Nhiệt độ cao có thể trực tiếp gây sốc nhiệt, đồng thời làm trầm trọng bệnh tim mạch, hô hấp, thận, và nhiều bệnh khác. Liên hệ, vì thế, thường phức tạp hơn một nguyên nhân trực tiếp duy nhất.

8. El Niño có nghĩa là gì?

El Niño trong tiếng Tây Ban Nha nghĩa là “cậu bé” hoặc “đứa trẻ nam”.

Tên gọi ban đầu được ngư dân vùng bờ biển Nam Mỹ sử dụng cho dòng nước ấm thường xuất hiện gần dịp Giáng Sinh; vì thế nó còn gợi đến Chúa Hài Đồng.

Trong tiếng Việt, nên giữ nguyên dạng quốc tế El Niño.

9. La Niña là gì?

La Niña nghĩa là “cô bé”.

Đây là pha đối lập với El Niño, khi vùng biển trung tâm và phía đông Thái Bình Dương xích đạo lạnh hơn bình thường và gió tín phong thường mạnh hơn.

10. Adaptation và mitigation khác nhau thế nào?

Adaptation — thích ứng: chuẩn bị và điều chỉnh để giảm thiệt hại, ví dụ, xây điểm tránh nóng hoặc thay đổi giờ làm.

Mitigation — giảm nhẹ: xử lý nguyên nhân của biến đổi khí hậu bằng cách giảm phát thải khí nhà kính.

11. Urban heat island là gì?

Urban heat island - đảo nhiệt đô thị là hiện tượng khu vực thành phố nóng hơn vùng xung quanh vì bê tông, nhựa đường, mật độ xây dựng cao, thiếu cây xanh, và nhiệt thải từ các hoạt động sống.

12. “The new normal” nên hiểu thế nào?

The new normal thường được dịch là “trạng thái bình thường mới”.

Trong bối cảnh khí hậu, tuy nhiên, một số nhà khoa học cho rằng cụm từ này có thể gây hiểu nhầm, vì khí hậu chưa ổn định ở “mức bình thường mới” cố định mà vẫn tiếp tục biến đổi và trở nên cực đoan hơn.

Thuật ngữ đáng chú ý

Tiếng Anh	Gợi ý tiếng Việt
heatwave	đợt nắng nóng
extreme heat	nắng nóng cực đoan
heat stress	stress nhiệt/căng thẳng nhiệt
tropical night	đêm nhiệt đới
compound event	sự kiện kép/sự kiện kết hợp
excess mortality	tử vong vượt mức
urban heat island	đảo nhiệt đô thị
cooling period	khoảng thời gian hạ nhiệt
heat-related death	tử vong liên quan đến nắng nóng
climate adaptation	thích ứng với biến đổi khí hậu
climate mitigation	giảm nhẹ biến đổi khí hậu
early-warning system	hệ thống cảnh báo sớm