Từ cấu trúc bí ẩn của Trái Đất đến văn hóa đọc khoa học (Kỳ 2)

Kỳ 2: Từ Montesquieu đến Trái Đất đối xứng - khí hậu có viết nên lịch sử

Montesquieu từng nhìn thấy ảnh hưởng sâu xa của khí hậu và địa lý đối với luật pháp, phong tục và cấu trúc xã hội. Phát hiện mới về tính đối xứng đông – tây của Trái Đất không trực tiếp chứng minh tư tưởng ấy, nhưng có thể làm mới một trực giác quan trọng: muốn hiểu văn hóa, không thể chỉ nhìn vào văn hóa.

Hỏi

Tính đối xứng đông – tây của Trái Đất, nếu được xác định không phải ngẫu nhiên, có giúp làm sáng tỏ quan niệm của Montesquieu về ảnh hưởng của địa lý và khí hậu đối với xã hội, văn hóa và ngôn ngữ không?

Đáp

Có thể nói, ‘có’, nhưng chỉ theo nghĩa gợi mở và bổ sung, chứ không phải theo nghĩa chứng minh trực tiếp.

Montesquieu, trong Tinh thần pháp luật, là một trong những nhà tư tưởng sớm nhìn thấy rằng đời sống xã hội không thể tách rời điều kiện tự nhiên.

Khi ông nói đại ý “uy quyền của khí hậu mạnh hơn mọi uy quyền”, ông muốn nhấn mạnh rằng khí hậu, địa hình, đất đai, sinh kế và môi trường sống không chỉ là cái nền vật chất bên ngoài người, mà còn âm thầm can dự vào cách loài người tổ chức đời sống, hình thành tập quán, xây dựng luật lệ, ứng xử với quyền lực, và tạo các khác biệt văn hóa giữa các cộng đồng.

Nếu nghiên cứu mới về tính đối xứng đông – tây của suất phản xạ Trái Đất được củng cố thêm trong tương lai, nó có thể giúp chúng ta nhìn lại Montesquieu bằng ánh mắt hiện đại hơn.

Điều thú vị không nằm ở chỗ Montesquieu ‘biết trước’ cấu trúc albedo của Trái Đất. Dĩ nhiên là không.

Điều đáng chú ý nằm ở trực giác tư tưởng của ông: người ta sống trong một hệ thống tự nhiên rộng lớn hơn bản thân họ nhiều lần, và những điều tưởng chỉ thuần túy xã hội, như phong tục, luật pháp, tính cách cộng đồng, thậm chí cách gọi tên thế giới bằng ngôn ngữ, đều có thể chịu tác động lâu dài từ khí hậu và địa lý.

Tuy nhiên, cần tránh biến phát hiện khoa học này thành bằng chứng giản đơn cho thuyết quyết định luận khí hậu.

Montesquieu có lúc bị phê phán vì dường như quá nhấn mạnh tác động của khí hậu đến người và xã hội.

Khoa học xã hội hiện đại thận trọng hơn: khí hậu không ‘quyết định’ văn hóa theo kiểu một chiều, mà thường tác động thông qua nhiều tầng trung gian như nông nghiệp, bệnh tật, nguồn nước, di cư, thương mại, chiến tranh, cấu trúc cư trú, công nghệ và thể chế.

Nói cách khác, khí hậu không viết thẳng ra lịch sử, nhưng nó đặt các giới hạn, áp lực, và khả năng để lịch sử vận động.

Từ góc độ văn hóa – ngôn ngữ, bài báo làm nổi bật một điều: Trái Đất không phải là một phông nền tĩnh. Nó là hệ thống có cấu trúc, có phản hồi, có những cân bằng mà nhân loại mới chỉ bắt đầu hiểu rõ.

Nếu các cân bằng ấy ảnh hưởng đến khí hậu, và khí hậu ảnh hưởng đến cách các cộng đồng sinh tồn, canh tác, cư trú, giao thương và kể chuyện về thế giới, rõ ràng chúng cũng có thể ảnh hưởng gián tiếp đến văn hóa và ngôn ngữ.

Ở đây, Montesquieu không được ‘xác nhận’ theo nghĩa hẹp, nhưng được ‘làm mới’ theo nghĩa rộng: tư tưởng của ông nhắc ta rằng muốn hiểu người, không thể chỉ nhìn vào người; phải nhìn cả mặt đất, khí hậu, gió, nước, mùa màng và bầu trời mà người ta sống dưới đó.

Tiểu kết

Ở kỳ tiếp theo, câu hỏi được đẩy xa hơn: có thể liên hệ ‘đông – tây’ của khí hậu học với ‘đông – tây’ của văn hóa học hay không, và đâu là ranh giới cần giữ để tránh suy diễn.