Phóng sự Phân tích (Analatical Feature)

Thứ Tư, 4/2/2026, 11:46 (GMT+7)

KỲ 7 – Hệ thống kẹt vì đâu – Giải mã chậm trễ đầu tư công trong y tế

Phòng điều trị ngoại tám giường trong trung tâm y tế huyện (cũ) một tỉnh miền trung, xuống cấp và lỡ nhịp đầu tư nhiều năm, phản chiếu trì trệ của dòng vốn công không chịu rót về cơ sở, nhằm giảm tải cho tuyến cuối.

Khi rời bệnh viện sau ca mổ sỏi niệu quản, tôi càng nghĩ nhiều hơn về một điều. Ở ta, một số cơ sở y tế tiến hành sửa chữa, nâng cấp hoặc mở rộng trong trạng thái chậm đến mức gần như đứng im. Có bệnh viện được giao đất nhiều năm, nhưng máy móc không thể di dời, khoa phòng vẫn chật, hành lang vẫn quá tải, và hầu hết kế hoạch mở rộng ở dạng văn bản treo.

Trường hợp của BV tôi điều trị là một trong những ví dụ. Đề án di dời bắt đầu từ nhiều năm trước nhưng sau ba năm triển khai mới đi được bốn thủ tục, khi cả chặng đường đòi hỏi đến hai mươi lăm bước. 

Tiến độ ấy không hiếm. Nó phản ánh một thực tế âm thầm hơn. Hạ tầng y tế muốn chuyển động phải qua mạng lưới thủ tục trải trên nhiều tầng thẩm quyền.

Từ góc độ quản trị, nhiều dự án đầu tư công cho y tế rơi vào tình thế mất cân đối giữa kỳ vọng và khả năng thực hiện.

Trung ương mong có bứt phá trong nâng cấp cơ sở, còn địa phương vừa thiếu nguồn lực chuyên môn vừa bị níu bởi các quy chuẩn quá chặt. Không gian tài chính của bệnh viện nhỏ, không đủ để xoay xở trước các chi phí tư vấn, thiết kế và chuẩn bị đầu tư. 

Vài năm gần đây, khung pháp lý cũng thay đổi liên tục. Thay đổi đó khiến các bệnh viện không dễ xác định danh mục thủ tục cần ưu tiên.

Vòng tròn khó hóa giải

Các điểm nghẽn lặp đi lặp lại tạo thành vòng tròn khó hóa giải. 

Đầu tiên là giai đoạn chuẩn bị đầu tư. Quá trình yêu cầu hồ sơ phức tạp đến mức thiếu sót nhỏ cũng khiến thủ tục quay về từ đầu. Nhiều bệnh viện chưa có bộ phận chuyên trách, nên xin ý kiến giữa các sở ngành trở thành hành trình luẩn quẩn.

Điểm nghẽn tiếp theo nằm ở giai đoạn thẩm định. Giao điểm của nhiều pháp luật khác nhau khiến cơ sở y tế luôn có nguy cơ sa vào chậm trễ. Khi cơ quan thẩm định thay đổi yêu cầu, dự án phải tái điều chỉnh. Mỗi điều chỉnh lại mở thêm một vòng xin ý kiến mới, và không dự án nào chịu được nhiều lần kéo dài như thế.

Một điểm nghẽn khác xuất hiện ở giai đoạn vốn. Khoản dành cho đầu tư y tế thường không nhiều, phải cạnh tranh với nhiều lĩnh vực khác. Trong khi đó, chi phí thực tế của thiết bị y tế, đặc biệt trong ngoại khoa, tăng khá nhanh. Khi dự toán lạc hậu so với giá mới, dự án không còn đủ tính khả thi.

Xung đột giữa mong muốn cải cách và năng lực thực thi

Nhưng yếu tố ít được nhắc nhất nằm ở năng lực quản trị dự án.

Một bệnh viện mạnh về chuyên môn lâm sàng chưa chắc mạnh về quản lý xây dựng. Dự án đầu tư đòi hỏi hiểu biết về đấu thầu, định mức, an toàn xây dựng, quản lý rủi ro, giám sát, những thứ hoàn toàn không thuộc nghề y.

Không ít bệnh viện giao nhiệm vụ này cho một vài cán bộ kiêm nhiệm và, như vậy, dự án gần như chạy bằng niềm tin.

Nhìn vào tốc độ di dời của BV tôi điều trị, có thể thấy toàn bộ hệ thống bị kéo chậm bởi sức nặng của bộ máy. 

Nếu không có cơ chế phối hợp dứt khoát hơn, mọi chủ trương đều dễ trở thành lời hứa lửng. Và khi một bệnh viện ở trung tâm Hà Nội mất hàng chục năm để tìm cách thoát khỏi cái ngõ vốn không dành cho mình, đó không còn là vấn đề của một cơ sở, mà là triệu chứng của cả hệ thống.

Trên bình diện rộng hơn, đây là biểu hiện của xung đột giữa hai lực, mong muốn cải cách và năng lực thực thi. 

Năng lực thực bị phân tán giữa nhiều cơ quan dẫn đến chậm, mong muốn cải cách tăng trong bối cảnh đô thị hóa nhanh và nhu cầu chăm sóc sức khỏe lớn. Khi hai lực đi lệch nhau, tiến độ bị dồn vào thế giằng co.

Đâu là bước hóa giải đầu tiên

Một số quốc gia giải bài toán tương tự bằng cơ chế một cửa tăng cường thiết kế riêng cho ngành y tế. 

Cơ chế ấy cho phép tập trung thẩm quyền ở một đầu mối, giảm tối đa các vòng xin ý kiến và quy trình trùng lặp. Cá nhân chịu trách nhiệm duy nhất được quyền phối hợp với các sở ngành khác theo thời hạn rõ ràng. Với mô hình này, thời gian chuẩn bị đầu tư thường giảm còn một phần ba.

Ở Việt Nam, bước đi đầu tiên có thể là xây dựng tổ công tác liên ngành ở cấp thành phố dành cho các dự án bệnh viện trọng điểm. 

Tổ này không làm thay, mà gỡ rối. Khi dự án vướng chỗ nào, trọng tâm là tháo ngay chỗ đó, không để các thủ tục khác bị kéo theo.

Song song, mỗi bệnh viện cần có một nhóm chuyên trách về quản lý dự án. 

Nhóm không cần lớn, nhưng phải chuyên nghiệp. Nếu không đủ biên chế, có thể thuê tư vấn trong các giai đoạn nhất định, để đảm bảo quá trình không lệch quá xa so với yêu cầu pháp lý.

Khi cả hai hướng thành phố và bệnh viện cùng chuyển động, tốc độ đầu tư công sẽ tăng. Quan trọng hơn, các thay đổi nhỏ tạo niềm tin lớn rằng hệ thống y tế không bị bỏ mặc trong những nút thắt thủ tục. Niềm tin như vậy giúp bệnh viện chủ động hơn trong các kế hoạch cải thiện hạ tầng và chuẩn bị nhân sự dài hạn.

Trong bối cảnh Nghị quyết 72 nhấn mạnh yêu cầu nâng chất lượng dịch vụ và mở rộng tiếp cận, tháo gỡ điểm nghẽn thủ tục trở thành điều kiện tiên quyết. Không thể đòi hỏi một bệnh viện bứt tốc nếu môi trường thực thi vẫn còn nhiều khoảng trống.

Kỳ 7 vì thế đóng vai trò như câu nối dẫn sang kỳ cuối của loạt bài. Nó chứng minh rằng hành trình của bệnh nhân chỉ thật sự được cải thiện khi cả bệnh viện và hệ thống quanh bệnh viện cùng góp sức. 

Kỳ 8, nhan đề ‘Tái thiết kế hệ thống từ bước chân đầu tiên của bệnh nhân’, sẽ khép lại tuyến bài bằng phân tích các chuyển động mới nhất cùng gợi mở các khả năng tái thiết kế hành trình bệnh nhân sao cho gọn, sáng, và ít chướng ngại hơn trên thực tế hằng ngày.

Bạn từng gặp vướng mắc hành chính nào trong y tế? Trung tâm Văn hoá Ngôn ngữ Đông Tây sẽ tổ chức đối thoại mở vào dịp thích hợp, phụ thuộc chủ yếu phản hồi của bạn. Bạn có thể gửi câu chuyện cho chúng tôi qua vanhoangonngudongtay@gmail.com.