Một khoảnh khắc trong lễ trao tặng tại gia đình. Từ trường hợp cụ thể, câu hỏi rộng hơn là chuẩn mực văn hóa công vụ cần được gìn giữ thế nào.

Phân tích Tâm lý (Psychological Analysis)

Kỳ 5 - Văn hóa công vụ bắt đầu từ một lời giải thích rõ ràng

Sau một câu chuyện cụ thể, điều còn lại không nên chỉ là bức xúc. Nếu chỉ dừng ở bức xúc, tác giả tuyến bài năm kỳ dễ sa vào kết luận vội vàng, độc giả dễ bị kéo vào cảm xúc một chiều, còn vấn đề chung bị thu hẹp thành chuyện đúng sai của vài cá nhân. 

Với các vấn đề liên quan đến người có công, tổ chức đảng, chính quyền cơ sở, và hồ sơ đất đai, thận trọng càng cần thiết.

Từ trường hợp ông Nguyễn Trọng Quý, được tặng Huy hiệu 80 năm Tuổi Đảng trong khi gia đình vẫn còn hồ sơ đất đai chưa được giải quyết dứt điểm theo mong muốn, điều đáng rút ra trước hết không phải là phán quyết. Điều đáng rút ra là một số chuẩn mực văn hóa công vụ.

Năm chuẩn mực văn hóa công vụ

Chuẩn mực thứ nhất, tri ân phải đi cùng nhất quán

Nếu ai đấy được vinh danh trong nghi lễ vì các cống hiến dằng dặc cho đất nước, cách ứng xử hành chính với cá nhân ấy và gia đình cũng cần giữ được tính trang trọng tối thiểu. 

Trang trọng ở đây không có nghĩa ưu tiên trái quy định. Trang trọng là không để họ phải tự hỏi mình có bị quên không, hồ sơ của mình đang ở đâu, giấy tờ mình nộp có được đọc không, và các xác nhận cũ có còn được xem xét thấu lý đạt tình không.

Chuẩn mực thứ hai, minh bạch là một dạng tôn trọng

Không phải hồ sơ nào cũng được giải quyết theo mong muốn của nhân dân, nhưng mọi hồ sơ đều nên được trả lời bằng lý lẽ rõ ràng. 

Công dân có thể chấp nhận một kết quả bất lợi dễ hơn nếu họ hiểu căn cứ của kết quả ấy. Ngược lại, kết quả dù có thể đúng pháp luật vẫn dễ gây tổn thương nếu được truyền đạt bằng mơ hồ.

Chuẩn mực thứ ba, văn bản cũ cần được đối thoại bằng văn bản mới

Trong các hồ sơ kéo dài nhiều năm, qua nhiều cơ quan, nhiều thời kỳ, các văn bản cũ có vai trò cực quan trọng. 

Nếu cơ quan hiện nay có cách hiểu khác với xác nhận trước đây, điều cần thiết là một văn bản giải thích cụ thể. Không nên để dân nghe các nhận định chung chung rồi tự suy đoán. 

Một nền hành chính có văn hóa không phủi đi ký ức công vụ; nó giải thích ký ức ấy đang được hiểu thế nào trong khuôn khổ pháp luật hiện hành.

Chuẩn mực thứ tư, bậc cao niên không nên bị đẩy vào mê cung thủ tục

Với thanh niên, một hồ sơ kéo dài đã là áp lực. Với lão niên, đấy còn là gánh nặng tinh thần.

Với công dân gần ngưỡng tuổi hai năm mươi, chậm trễ không chỉ được đo bằng lịch hành chính, mà còn được đo bằng sức khỏe, trí nhớ, khả năng đi lại, và nỗi lo của gia đình. 

Các hồ sơ liên quan đến cao niên rồi người có công, do vậy, cần có cách hướng dẫn rõ ràng, tập trung, tránh để gia đình phải đi lại nhiều lần mà vẫn không biết bước tiếp theo là gì.

Chuẩn mực thứ năm, văn hóa công vụ không nằm ở khẩu hiệu

Nó nằm trong từng lời giải thích. Nó nằm ở một nhân viên công vụ nói đại loại: ‘Hồ sơ của bác còn thiếu điểm này, căn cứ là điều này, và chúng tôi sẽ trả lời bằng văn bản vào thời điểm này’. 

Nó nằm ở cơ quan công quyền, không để nhân dân rơi vào trạng thái tự đoán. Nó nằm ở khả năng biến một cuộc tiếp dân từ nơi phát sinh căng thẳng thành nơi phục hồi niềm tin.

Vài chuẩn mực văn hóa công vụ được rút ra từ câu chuyện một công dân được trao Huy hiệu 80 năm Tuổi Đảng trong khi gia đình còn một hồ sơ đất đai chưa được giải quyết dứt điểm.

Ghi nhận không chỉ nên nhắm tới ngày lễ

Nhìn lại toàn bộ câu chuyện, Huy hiệu 80 năm Tuổi Đảng của ông Nguyễn Trọng Quý là biểu tượng lớn. Tuy thế, biểu tượng ấy làm nảy sinh lời nhắc nhỏ - ghi nhận không nên chỉ đến vào ngày lễ. 

Nếu ai đấy được xã hội gọi là có công, cách xã hội tiếp xúc với họ trong đời thường cũng phải có công bằng, có lý lẽ và có tình nhân ái.

Điều ấy không chỉ có ý nghĩa với riêng ông Quý hay gia đình ông. 

Nó có ý nghĩa với nhiều gia đình người có công khác, những ai có thể đang giữ trong tủ những tờ giấy cũ, những quyết định cũ, những xác nhận cũ, và một niềm tin cũ rằng, khi cần, nhà nước sẽ lắng nghe họ.

Xã hội trưởng thành không sợ những câu hỏi ôn hòa. 

Bởi lẽ, những câu hỏi ấy, nếu được đặt đúng cách, không thể làm tổn thương thể chế. Chúng giúp thể chế tự soi cách mình đang chạm vào đời sống nhân dân.

Tuyến bài này không nhằm khẳng định bất kỳ sai phạm nào. Nó cũng không nhằm thay thế hành trình khiếu nại, giải trình hay giải quyết hồ sơ theo pháp luật. 

Nó chỉ mong làm hiển lộ một yêu cầu văn hóa: 

khi công vụ gặp người có công, khi thủ tục gặp tuổi cao niên, khi văn bản hiện tại gặp ký ức quá khứ, điều cần nhất là một lời giải thích rõ ràng, tử tế và có trách nhiệm.

Bởi đôi lúc, văn hóa công vụ không bắt đầu từ một cải cách lớn. Nó bắt đầu từ một câu nho nhỏ: 

“Chúng tôi đã hiểu băn khoăn của gia đình, và chúng tôi sẽ trả lời rõ ràng”.

Ghi chú cuối kỳ

Như đã đề cập ở Kỳ 1, bài thuộc tuyến bình luận văn hóa – công dân, không nhằm kết luận đúng sai pháp lý trong bất kỳ hồ sơ cụ thể nào, cũng không quy kết trách nhiệm cá nhân hay cơ quan. 

Các chi tiết được sử dụng như tư liệu gợi suy nghĩ về văn hóa tri ân, văn hóa công vụ, và nhu cầu minh bạch thủ tục. 

Chúng tôi sẵn sàng tiếp nhận phản hồi, bổ sung hoặc hiệu chỉnh thông tin từ các bên liên quan trên tinh thần thận trọng, công bằng và xây dựng.