Tấm huy hiệu là biểu tượng của ghi nhận; nhưng ghi nhận ấy cần được tiếp nối trong cách giải thích và xử lý các thủ tục đời thường.

Phân tích Tâm lý (Psychological Analysis)

Kỳ 2 - Minh bạch thủ tục - một hình thức tri ân người có công

Tri ân không nên chỉ …

Trong suy nghĩ quen thuộc, tri ân thường gắn với các hình ảnh trang trọng như lễ trao tặng, bằng khen, huy hiệu, hoa, lời phát biểu, và những cái bắt tay. 

Những điều ấy là cần thiết. Không có nghi lễ, ký ức cộng đồng dễ trở nên rời rạc. Không có biểu tượng, biết ơn có thể chỉ còn là lời nói chung chung.

Tuy thế, với người có công, tri ân không nên chỉ hiện diện trong ngày lễ. Tri ân còn cần đi vào thủ tục. Nói cách khác, cơ quan công quyền ứng xử minh bạch với người có công cũng là hình thức tri ân.

Trường hợp ông Nguyễn Trọng Quý gợi suy nghĩ này khá rõ. 

Một mặt, ông được tặng Huy hiệu 80 năm Tuổi Đảng, cán bộ tiền khởi nghĩa, một cá nhân đã có gần cả cuộc đời gắn với cơ quan nhà nước và ngành y. 

Mặt khác, gia đình ông nhiều năm vẫn chưa được hoàn tất cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất với phần đất đang sử dụng tại khu tập thể Bệnh viện 198, dù đã có một số văn bản xác nhận quá trình sử dụng đất từ đơn vị cấp đất và cơ quan đăng ký đất đai, theo thông tin gia đình cung cấp. 

Bài này không bàn đúng sai pháp lý của hồ sơ đất đai ấy. Đúng sai pháp lý cần được cơ quan có thẩm quyền xem xét trên cơ sở hồ sơ đầy đủ, quy định pháp luật, và trình tự hành chính. Điều bài muốn đặt ra là một câu hỏi văn hóa: 

Khi công dân, nhất là bậc cao niên và là người có công, đã cung cấp các văn bản mà họ tin có giá trị chứng minh, họ có quyền được giải thích rõ ràng vì sao các văn bản đó được chấp nhận, chưa được chấp nhận, hoặc cần bổ sung thêm gì hay không?

Câu trả lời, nhìn từ văn hóa công vụ, là nên có.

Minh bạch là phần căn bản …

Nhiều cá nhân có thể không rành luật. Một lão niên càng khó theo đuổi những tầng nấc thủ tục phức tạp. Một văn bản nói thế này, một cuộc làm việc nói thế khác, hay một yêu cầu bổ sung giấy tờ nối tiếp yêu cầu khác, nếu không được giải thích rành mạch, rất dễ biến hồ sơ hành chính thành mê cung tinh thần. 

Trong mê cung ấy, nhân dân không chỉ mệt vì đi lại. Họ mệt vì không biết mình đang thiếu gì, sai ở đâu, cần làm gì tiếp theo, và bao giờ có câu trả lời cuối cùng.

Minh bạch, vì vậy, không phải là ân huệ. Minh bạch là phần căn bản của nền công vụ có văn hóa.

Với hồ sơ của gia đình ông Quý, theo tài liệu được cung cấp, câu chuyện không chỉ nằm ở tham số diện tích. 

Gia đình cho rằng tổng diện tích đang sử dụng là 175,1 m², gồm phần đất được giao chính thức và phần đất được khai hoang, tôn tạo, sử dụng ổn định từ năm 1993 theo các văn bản xác nhận. Trong khi đó, phía cơ quan chức năng địa phương được cho vẫn còn quan điểm cần làm rõ phần diện tích sử dụng tăng thêm. 

Một tình huống như vậy cần đối thoại bằng văn bản, bằng căn cứ, và bằng lý lẽ. Nếu văn bản cũ chưa đủ giá trị, cần nói rõ chưa đủ ở điểm nào. Nếu phần diện tích tăng thêm chưa đủ điều kiện công nhận, cần chỉ ra căn cứ pháp lý cụ thể. 

Nếu cần bổ sung chứng cứ về thời điểm sử dụng, nguồn gốc sử dụng, hiện trạng công trình, cần hướng dẫn một lần cho đầy đủ, tránh để công dân rơi vào trạng thái cứ bổ sung mãi vẫn không biết hồ sơ đang đi đến đâu.

Minh bạch không làm yếu đi quyền lực công vụ. Minh bạch, ngược lại, làm cho quyền lực có văn hóa hơn, đáng tin hơn, và gần dân hơn.

Hai lớp công bằng trong thủ tục

Tri ân người có công không có nghĩa tạo ngoại lệ ngoài pháp luật. Một mặt, ai đấy không nên được cấp giấy chứng nhận chỉ vì có công nếu hồ sơ không đáp ứng điều kiện pháp lý. 

Tuy thế, mặt khác, người có công cũng không nên bị đặt vào tình thế phải tự dò đường trong một quy trình lẽ ra cơ quan công quyền có trách nhiệm hướng dẫn minh bạch và đồng hành tới cùng, thay vì hỏi mới giải thích và giải thích không rõ ràng.

Công bằng trong thủ tục, có thể nói, gồm hai lớp. Lớp thứ nhất là kết quả đúng pháp luật. Lớp thứ hai là quá trình giải thích đủ rõ để nhân dân hiểu và chấp nhận, kể cả khi kết quả không hoàn toàn như họ mong muốn. 

Nếu thiếu lớp thứ hai, một quyết định dù đúng cũng có thể bị cảm nhận như lạnh lùng. Nếu có lớp thứ hai, ngay cả một quyết định bất lợi cũng có thể được tiếp nhận trong tâm thế bình tĩnh hơn.

Với người có công, lớp thứ hai ấy càng quan trọng. Quan trọng vì họ không chỉ mang theo một bộ hồ sơ. Quan trọng vì họ mang theo cả ký ức về gắn bó với nhà nước, với cơ quan, với những lời hứa và những xác nhận của các thời kỳ trước. 

Khi các văn bản họ giữ gìn nhiều năm không được chấp nhận hoặc chưa được công nhận, điều họ cần hơn cả không phải ưu ái, mà là một lời giải thích đủ chặt chẽ, đủ khả thi, và đủ tôn trọng.

Từ Huy hiệu 80 năm Tuổi Đảng đến hồ sơ đất đai chưa dứt điểm, khoảng cách tưởng như quá xa. Tuy thế, thật ra, cả hai cùng chạm vào một điểm - cảm giác được nhà nước ghi nhận. 

Huy hiệu ghi nhận một đời cống hiến; còn giấy tờ đất đai ghi nhận quá trình cư trú, sử dụng, ổn định đời sống. Một bên thuộc về biểu tượng; còn một bên thuộc về đời sống. Với lão niên, cả hai đều quan trọng.

Không nên chỉ trong ngày lễ

Minh bạch thủ tục, bởi vậy, không làm giảm quyền lực của cơ quan công quyền. Minh bạch, ngược lại, khiến quyền lực ấy có văn hóa hơn. 

Một câu trả lời rõ ràng có thể không làm hài lòng tất cả, nhưng nó giúp nhân dân không phải sống trong phỏng đoán. 

Một văn bản giải thích đầy đủ có thể không giải quyết ngay mọi bức xúc, nhưng nó cho thấy cơ quan công quyền tôn trọng nhân dân như chủ thể cần được đối thoại, chứ không chỉ là ai đấy đi xin kết quả.

Trong văn hóa Á Đông, “uống nước nhớ nguồn” không nên chỉ là lời nói trong ngày lễ. Nó cũng nên hiện diện trong những tờ giấy hành chính, những buổi tiếp dân, những dòng giải thích trong công văn, và cả cách một hồ sơ của bậc cao niên được theo dõi đến nơi đến chốn.

Tri ân, suy cho cùng, không chỉ là nhớ công lao. Tri ân còn là không để người có công phải lạc lõng trong chính những thủ tục liên quan đến đời sống của mình.