Giấy xác nhận cá nhân hoạt động cách mạng trước Cách mạng Tháng Tám 1945 của ông Nguyễn Trọng Quý. Với người có công, lắng nghe cũng là một phần của tri ân.

Phân tích Tâm lý (Psychological Analysis)

Kỳ 4 - Đừng để người có công phải tự chứng minh mình xứng đáng được lắng nghe

Thời gian không chỉ là thủ tục

Trong mọi thủ tục hành chính, công dân có trách nhiệm cung cấp giấy tờ, chứng minh nguồn gốc, trình bày quá trình sử dụng, bổ sung hồ sơ khi được yêu cầu. Đó là điều bình thường trong nhà nước pháp quyền. Không ai, kể cả người có công, đứng ngoài yêu cầu của pháp luật.

Tuy thế, có một ranh giới tinh tế cần được nhận diện. Nhân dân có thể phải chứng minh hồ sơ của mình, nhưng họ không nên bị đặt vào cảm giác phải chứng minh rằng mình xứng đáng được lắng nghe.

Với ông Nguyễn Trọng Quý, ranh giới ấy càng đáng suy nghĩ. Ông sinh năm 1930, quê Nghệ An, thuộc diện cán bộ tiền khởi nghĩa, vào đảng từ năm 1948, chính thức năm 1949, và được tặng Huy hiệu 80 năm Tuổi Đảng năm 2026. 

Những dữ kiện ấy không phải để nói rằng hồ sơ của ông nên được giải quyết ngoài quy định. Chúng chỉ cho thấy ai đấy đang đi qua thủ tục ấy là ai đấy cụ thể, với tuổi tác, lịch sử, cống hiến, và phẩm giá cần được nhìn nhận đầy đủ. 

Khi một tồn tại người đã tiến gần bách niên giai lão, mọi thủ tục kéo dài không còn là chuyện ‘cứ chờ thêm’. Với thanh niên, vài tháng có thể chỉ là một khoảng thời gian khó chịu. Với cao niên thuộc hàng xưa nay hiếm, vài tháng đôi khi là phần đáng kể của quỹ thời gian còn lại. 

Trong các hồ sơ liên quan đến bô lão và người có công, yếu tố thời gian không chỉ là thủ tục. Nó là đạo đức công vụ.

Bàn về về chữ ‘nghĩa’ (義)

Đạo đức công vụ không phải điều gì quá lớn lao. Nó bắt đầu từ những việc siêu nhỏ: nói rõ hồ sơ đang ở bước nào; thiếu giấy gì; vì sao giấy đã nộp chưa đủ; khi nào có trả lời; ai là cán bộ chịu trách nhiệm hướng dẫn; nếu không đồng ý với hướng xử lý, công dân có quyền kiến nghị ở đâu. 

Những điều ấy tưởng đơn giản, nhưng với nhân dân, đó là khác biệt giữa được dẫn đường và bị bỏ lại trong mơ hồ.

Hồ sơ đất đai của gia đình ông Quý kéo dài mấy năm và có nhiều văn bản xác nhận liên quan đến quá trình sử dụng đất, theo tài liệu gia đình cung cấp. 

Phía gia đình cho rằng phần diện tích đang sử dụng hình thành ổn định từ năm 1993, có xác nhận của đơn vị liên quan, và chưa có tranh chấp trong thời gian dài. Trong khi đó, cơ quan chức năng địa phương được cho vẫn còn cách nhìn khác với phần diện tích sử dụng tăng thêm. 

Một lần nữa, bài này không phán quyết bên nào đúng. Đáng nói ở chỗ, trong những tình huống như vậy, văn hóa công vụ đòi hỏi giải thích kỹ càng hơn mức thông thường. 

Nếu thiếu giải thích, nhân dân dễ cảm thấy mình đang bị nghi ngờ trước khi được lắng nghe. Với người có công, cảm giác ấy có thể nặng nề.

Trong văn hóa nước nhà, chúng ta thường nói nhiều về chữ ‘nghĩa’ (義). Nghĩa với ai đã khuất. Nghĩa với ai đấy đi trước. Nghĩa với cá nhân từng hy sinh tuổi trẻ cho cộng đồng. 

Tuy thế chữ nghĩa ấy không nên chỉ nằm trong lời phát biểu. Nó nên đi vào cách tiếp xúc với gia đình họ khi họ còn sống, đang chờ đợi, và còn đang cần câu trả lời rõ ràng.

Tấm Huy hiệu 80 năm Tuổi Đảng được trao tại gia đình là hình ảnh đẹp. Có điều hình ảnh ấy sẽ đẹp hơn nếu được đặt trong một đời sống công vụ cũng đủ ấm áp và minh bạch. 

Ai đấy được vinh danh trong phòng khách không nên phải mỏi mòn trên bàn giấy. Ai đấy được gọi là có công không nên phải cảm thấy mình đang làm phiền khi hỏi về quyền lợi hợp pháp của gia đình.

Đời sống bình dị và phẩm giá người có công

Bổn phận lắng nghe

Có thể có ý kiến cho rằng thủ tục là thủ tục, không nên đưa cảm xúc vào. Điều đó đúng một phần. Thủ tục cần khách quan, chặt chẽ, bình đẳng. 

Vấn đề ở chỗ khách quan không có nghĩa là lạnh lùng. Bình đẳng không có nghĩa là vô cảm. Chặt chẽ không có nghĩa là nhân dân tự xoay sở trong im lặng.

Một nền công vụ có đạo đức là nền công vụ biết phân biệt giữa ‘không ưu ái trái luật’ và ‘không bỏ mặc trong thủ tục’. 

Người có công không cần được đối xử như ngoại lệ. Họ cần được đối xử như công dân, nhưng là công dân có lịch sử cống hiến và cần được lắng nghe bằng kính trọng.

Trong trường hợp hồ sơ chưa đủ điều kiện, câu trả lời vẫn có thể thẳng thắn. Có điều, thẳng thắn ấy nên đi cùng giải thích bằng thấu cảm chứ không chỉ bằng văn bản lạnh lùng. 

Trong trường hợp hồ sơ cần bổ sung, yêu cầu bổ sung nên cụ thể, và cần được diễn giải theo hướng đứng về phía yếu thế. Trong trường hợp có cách hiểu khác nhau giữa các văn bản, khác nhau ấy nên được trình bày rõ, theo hướng ‘cùng phe’ với công dân trước cơ quan công quyền. 

Đó là cách để nhân dân không thấy mình bị phủ nhận hay yếm thế.

Chớ nên để người có công phải tự chứng minh rằng mình xứng đáng được lắng nghe. Nói thế là bởi lắng nghe không phải phần thưởng dành cho người có công. 

Lắng nghe là bổn phận tối thiểu của công vụ với mọi công dân. Với người có công, bổn phận ấy càng cần được thực hiện bằng cẩn trọng cao tột.

Không ai xin được đứng trên pháp luật vì mình là người có công. Tuy thế, người có công, như mọi công dân khác, có quyền mong pháp luật đến với mình bằng một khuôn mặt rõ ràng, tử tế, và có trách nhiệm.