Tiểu luận Đối thoại

NHỮNG NƠI TUỔI TRẺ ĐANG TÌM VỀ (CHƯƠNG 3)

Phần trước khép lại ở một từ - belonging. Đó là cảm giác rằng giữa đời sống rộng lớn, ta không hoàn toàn đứng ngoài; hiện diện của ta được nhận ra, tiếng nói của ta có khả năng được lắng nghe, và khác biệt của ta không lập tức khiến quan hệ bị rút lại. Gọi được tên nơi mình thuộc về, tuy vậy, vẫn chưa giải thích hết điều diễn ra khi ta thật sự ở cạnh nhau.

Chương 3: Điều tuổi trẻ đang thiếu nơi để thuộc về

Vì sao một đứa trẻ đang hoảng hốt có thể dịu xuống khi nghe giọng quen? Vì sao sau biến cố, có lúc lời khuyên không giúp được bao nhiêu, trong khi một cuộc gọi từ gia đình, một bàn tay đặt lên vai hay chỉ việc biết phía bên kia vẫn đang ở đó đủ sức giữ ta khỏi rơi sâu hơn? Vì sao có những căn phòng vừa bước vào đã khiến cơ thể bớt cảnh giác, còn có những nơi dù đông đúc, ta vẫn phải âm thầm gồng mình?

Trong một cuộc trao đổi tại U Minh Thượng, lời nói không tồn tại riêng cho thành viên đang phát biểu. Nó được nâng đỡ bởi ánh mắt, tư thế, và chú ý của cả vòng tập thể xung quanh. Bức ảnh gợi mở câu hỏi của Phần 3.2: Vì sao chỉ cần được lắng nghe trong một hiện diện đủ vững, cảm xúc của ta đã có thể bắt đầu tìm lại thăng bằng? Ảnh EWLCC

Phần 3.2. Chúng ta điều hòa lẫn nhau như thế nào

Có lẽ, hiện diện không chỉ mang ý nghĩa xã hội. Nó còn tham gia trực tiếp vào cách cảm xúc và cơ thể chúng ta tìm lại thăng bằng.

Belonging không chỉ là biết mình có chỗ

Khi nói cảm giác thuộc về, chúng ta thường hình dung một quan hệ tương đối ổn định giữa cá nhân và cộng đồng. Ta có một gia đình để trở về. Một nhóm bạn nhận ra mình. Một lớp học không khiến mình thấy lạc lõng. Một tổ chức nơi tiếng nói của mình có trọng lượng.

Cách hiểu ấy là cần thiết. Nó phân biệt thật sự thuộc về với chỉ có tên trong danh sách hay xuất hiện trong cùng một không gian. 

Tuy nhiên, nếu dừng ở đó, belonging vẫn có vẻ như trạng thái tinh thần nằm trọn bên trong mỗi cá nhân, như thể ta tự quan sát môi trường, tự đánh giá mức độ được chấp nhận, rồi tự đi đến kết luận rằng mình có thuộc về nơi ấy hay không.

Đời sống cho thấy quá trình ít cô độc hơn nhiều. 

Cảm giác an toàn, được nhìn nhận, và có chỗ không chỉ được tạo bởi suy nghĩ của ta về quan hệ. Nó còn hình thành trong chính lúc quan hệ đang diễn ra.

Cơ thể đọc ánh mắt, âm sắc, khoảng cách, nhịp nói, cử chỉ, quay đi hay hướng lại gần của phía đối diện. 

Trước khi ta kịp phân tích một cuộc gặp có thân thiện hay không, cơ thể đã âm thầm trả lời đại loại có thể thả lỏng ở đây hay cần tiếp tục đề phòng; có thể lên tiếng hay nên thu mình; có thể để cảm xúc hiện ra hay phải giấu nó.

Một nơi để thuộc về, vì vậy, không chỉ là nơi ta được thông báo rằng mình được chấp nhận. Đó còn là nơi cơ thể dần tin lời chấp nhận ấy.

Niềm tin không đến từ khẩu hiệu. Nó được xây qua nhiều lần trải nghiệm rằng khi ta bối rối, ai đó không chế giễu; khi ta chậm lại, ai đó không bỏ đi; khi ta không đủ sức nói rõ, phía bên kia vẫn kiên nhẫn ở lại.

Belonging, nhìn từ góc độ ấy, không chỉ là vị trí của ta trong cộng đồng. Nó còn là kinh nghiệm được điều chỉnh và nâng đỡ trong quan hệ với cộng đồng ấy.

Có những lúc lời khuyên đến quá sớm

Khi thấy ai đó đau khổ, phản ứng tự nhiên của chúng ta thường là tìm cách giúp họ thoát khỏi đau khổ càng nhanh càng tốt. 

Ta đưa ra lý lẽ, phân tích tình hình, chỉ cho họ thấy mọi chuyện rồi sẽ qua, hoặc nhắc họ rằng ngoài kia còn nhiều điều đáng sống. Những lời ấy có thể đúng.

Tuy nhiên, đúng chưa chắc đã đến được với những ai đang ở trong trạng thái cảm xúc quá mạnh.

Khi sợ hãi, tuyệt vọng hay choáng ngợp, người ta không chỉ gặp vấn đề trong suy nghĩ. 

Toàn bộ cơ thể có thể đang ở trong trạng thái báo động. Nhịp tim thay đổi. Hơi thở ngắn hơn. Chú ý bị thu hẹp quanh điều gây đau đớn. Các khả năng vốn bình thường như nhìn thấy nhiều lựa chọn, nghĩ về ngày mai, hay tiếp nhận một lập luận hợp lý có thể tạm thời yếu đi. 

Trong trạng thái ấy, tiếp tục yêu cầu họ “nghĩ tích cực hơn”, đôi khi giống như yêu cầu một số phận đang chới với giữa dòng nước phải bình tĩnh nghiên cứu bản đồ bờ sông.

Điều họ cần trước tiên có thể không phải câu trả lời, mà là một hiện diện đủ vững để cơ thể nhận ra mình không phải chịu đựng tất cả trong cô độc.

Một giọng nói quen gọi đúng tên họ. Một câu nói không cố thu nhỏ nỗi đau, chẳng hạn, “Tôi đang nghe đây.” Một cuộc điện thoại không vội kết thúc sau khi đã đưa lời khuyên. Một thành viên trong gia đình tiếp tục ở bên, kể cả khi chưa biết phải nói gì. 

Những điều ấy có thể không thay đổi ngay sự kiện đã xảy ra, nhưng chúng thay đổi hoàn cảnh trong đó sự kiện đang được trải nghiệm. 

Nỗi đau vẫn còn, song nó không hoàn toàn bị khóa trong hệ thần kinh của một cá nhân đang phải tự chống đỡ.

Giúp đỡ đôi khi bắt đầu từ cá nhân này cho cá nhân kia mượn một phần bình tĩnh của mình.

Trước khi biết tự điều hòa, ta đã từng được điều hòa

Không ai sinh ra đã biết tự làm dịu bản thân. 

Những năm đầu đời, đứa trẻ phụ thuộc gần như hoàn toàn vào người chăm sóc để trở lại trạng thái cân bằng. 

Khi đói, lạnh, đau hay sợ, em khó có thể tự giải thích điều đang xảy ra. Em chỉ có thể khóc, co cụm, vùng vẫy, hoặc tìm kiếm gương mặt quen. Người lớn bế em lên, giữ gần cơ thể, điều chỉnh giọng nói, nhịp chuyển động và cách chạm.

Qua vô số lần như thế, đứa trẻ dần học rằng trạng thái quá sức có thể qua đi; có ai đó sẽ đến; cơ thể có thể từ căng thẳng trở về yên ổn.

Những kinh nghiệm được chăm sóc ấy theo thời gian trở thành nền móng cho khả năng tự điều hòa. 

Đứa trẻ học gọi tên cảm xúc, chờ đợi, tìm kiếm trợ giúp, phân biệt nguy hiểm thật với nỗi sợ thoáng qua. 

Tuy nhiên, trưởng thành không có nghĩa ta hoàn toàn thôi cần điểm tựa khác. Khả năng tự điều hòa phát triển từ quan hệ và tiếp tục được quan hệ nâng đỡ. 

Người lớn có thể tự trấn an tốt hơn. Trong các biến cố vượt quá sức chịu đựng quen thuộc, tuy thế, họ vẫn tìm đến giọng nói, ánh mắt và hiện diện của những ai tạo cảm giác an toàn.

Điều này không làm họ yếu đuối. Nó chỉ cho thấy tính xã hội không phải lớp trang trí phủ lên đời sống cá nhân. Chúng ta được hình thành trong quan hệ, học bình tĩnh trong quan hệ, và nhiều lần tìm lại chính mình cũng trong quan hệ.

Một cuộc điện thoại từ cha mẹ, có lẽ vì vậy, vẫn có thể chạm tới nơi hàng chục lời động viên trên mạng không tới được. 

Không phải bởi cha mẹ luôn có câu trả lời đúng, mà bởi giọng nói ấy mang theo lịch sử của gắn bó, từ ký ức từng được gọi tên, được chăm sóc, đến được giữ lại khi chưa thể tự giữ mình. 

Trong vài thời điểm, bên nghe không chỉ tiếp nhận nội dung câu nói. Cơ thể họ nhận lại dấu hiệu rằng mình vẫn thuộc về một quan hệ đủ lâu dài để nỗi đau hiện tại không trở thành toàn bộ thế giới.

Chúng ta đọc trạng thái của nhau bằng nhiều hơn lời nói

Bức ảnh tại U Minh Thượng cho thấy một ai đấy đang nói, nhưng điều làm nên trao đổi không nằm riêng trong lời của một nữ tư vấn truyền thông đến từ Hà Nội. Người đàn ông đứng bên trái quay mặt về phía câu chuyện. Thành viên ngồi phía trước ngước lên. Có anh ghi chép. Có bạn nghiêng đầu. Có chuyên gia truyền thông ngoại quốc khoanh tay. Có anh phóng viên địa phương đăm chiêu. 

Các nhà báo đứng và ngồi phía sau giữ ánh nhìn trong cùng một trường chú ý. Không ai trong ảnh chỉ làm phông nền.

Một cuộc trò chuyện luôn được tạo bởi nhiều hành động hơn lời nói. Người nói đọc gương mặt của kẻ nghe để biết nên tiếp tục, giải thích thêm hay dừng. Người nghe cũng điều chỉnh theo nhịp của kẻ nói. 

Ánh mắt thay đổi. Cơ thể hơi nghiêng tới. Một cái gật đầu xuất hiện đúng lúc. Những tín hiệu ấy nhỏ đến mức ta hiếm khi để ý, nhưng chúng cho phía bên kia biết rằng lời nói đang có nơi để đến.

Ngược lại, ta cũng biết cảm giác nói trước một căn phòng không đáp lại. Mọi câu chữ có thể đã được chuẩn bị kỹ. Nếu ánh mắt liên tục rời đi, gương mặt đóng lại hoặc bên nghe chỉ chờ tới lượt mình lên tiếng, bên diễn thuyết hẳn sẽ dần thay đổi. Giọng nói trở nên gấp hơn, dè dặt hơn hoặc mất sinh khí. Cùng một nội dung, nhưng trạng thái của cuộc gặp đã khác.

Chúng ta không chỉ trao đổi thông tin. Chúng ta liên tục truyền cho nhau tín hiệu về mức độ an toàn, chú ý, chấp nhận, và sẵn sàng duy trì quan hệ. Một phần cảm xúc của mỗi bên được điều chỉnh bởi phản ứng của bên kia. 

Vì thế, lắng nghe không phải việc thụ động. Cách ta lắng nghe có thể giúp phía đối diện tái tổ chức điều họ đang cảm thấy, tìm lời cho trải nghiệm hỗn độn và trở về gần hơn với trạng thái có thể suy nghĩ.

Những nghi thức nhỏ giữ chúng ta với nhau

Nhiều cộng đồng duy trì những việc thoạt nhìn không tạo sản phẩm nào rõ rệt.

Uống trà sau buổi họp. Cùng ăn một bữa cơm. Hỏi thăm vài câu trước khi bắt đầu công việc. Ngồi thêm bên hiên khi chương trình kết thúc. Tản bộ một quãng cùng nhau thay vì lập tức tách về.

Trong một nền văn hóa tôn thờ hiệu suất, những khoảng thời gian ấy dễ bị xem như phần thừa.

Chính chúng, tuy nhiên, thường là nơi quan hệ chuyển từ chức năng sang hiện diện.

Trong phần chính thức của cuộc gặp, ai nấy đều mang một vai trò nào đó, từ chuyên gia, nhân viên, đến giáo viên, học viên, khách mời, rồi chủ trì. 

Khi việc tạm dừng, vai trò có thể lùi xuống để các dấu hiệu đời thường hiện ra. Ai đó hỏi về chuyến đi. Ai đó kể chuyện gia đình. Một câu đùa làm dịu căng thẳng còn sót lại. Một thành viên vốn im lặng trong cuộc họp có thể bắt đầu nói khi không còn cảm giác phải phát biểu sao cho đúng.

Những nghi thức nhỏ ấy tạo nên nhịp điệu, qua đó, các thành viên tái kiểm tra rằng quan hệ vẫn còn nguyên sau công việc, bất đồng, hay mệt mỏi. 

Ta không chỉ hoàn thành nhiệm vụ cùng nhau; ta trở lại thành những cá thể có khả năng nhận ra trạng thái của nhau.

Có lẽ đó là lý do bữa cơm gia đình mang ý nghĩa lớn hơn lượng thức ăn được chia sẻ; quán quen lớn hơn chức năng bán đồ uống; và chiếc ghế đá dưới bóng cây lớn hơn công dụng để ngồi. 

Các không gian ấy tạo điều kiện cho nhiều hệ thần kinh ở cạnh nhau đủ lâu để bớt phòng vệ, điều chỉnh nhịp, và hình thành cảm giác quen thuộc.

Điều quan trọng không nhất thiết câu chuyện gì được nói, mà là kinh nghiệm lặp lại rằng ta có thể đến đây, ngồi xuống, và không phải một mình gánh toàn bộ trạng thái của mình.

Không phải mọi hiện diện đều có khả năng làm dịu

Nói rằng chúng ta điều hòa lẫn nhau không có nghĩa hiện diện của phía bên kia luôn khiến ta an toàn hơn. Quan hệ cũng có thể làm tăng sợ hãi, căng thẳng và hỗn loạn. 

Một giọng nói gay gắt. Ánh mắt phán xét. Im lặng mang tính trừng phạt hay phản ứng thất thường có thể khiến cơ thể cảnh giác hơn. 

Có những căn phòng ta bước vào rồi tự nhiên nói nhỏ lại. Có những quan hệ khiến ta phải dò xét từng nét mặt để biết hôm nay mình có được chấp nhận hay không. Trong những hoàn cảnh ấy, cảm xúc vẫn đang được điều chỉnh bởi ai đấy khác, nhưng theo hướng làm hệ thần kinh bất ổn hơn.

Điều đó cho thấy chất lượng của hiện diện quan trọng hơn chỉ có ai đó ở gần. Đồng hành không đồng nghĩa với kiểm soát. Lắng nghe không phải ép kẻ kia kể hết. Trấn an cũng không phải phủ nhận cảm xúc bằng những câu như “có gì đâu” hay “đừng nghĩ nữa”.

Một hiện diện có khả năng nâng đỡ thường chứa vài phẩm chất tưởng giản dị.

Đủ bình tĩnh để không bị cuốn hoàn toàn vào hỗn loạn của phía bên kia. Đủ gần để họ không cảm thấy bị bỏ rơi. Đủ tôn trọng để không cướp mất quyền tự quyết. Và đủ kiên nhẫn để không đòi họ hồi phục theo thời hạn của mình.

Điều khó nhất có lẽ ở bên cạnh mà không lập tức biến nỗi đau của thành viên kia thành nhiệm vụ phải sửa chữa. 

Nhiều lúc, cố làm cho họ “ổn lại” quá nhanh chỉ nhằm giảm bớt bất an của chính ta trước cảm xúc mãnh liệt ấy. 

Ta muốn họ ngừng khóc để ta tin rằng vấn đề đã qua. Ta muốn họ chấp nhận lý lẽ để ta không còn cảm thấy bất lực. 

Trong khi đó, một hiện diện thật sự điều hòa được đối tác thường bắt đầu bằng khả năng chịu đựng cùng họ một khoảng thời gian chưa có lời giải.

Từ hai bạn trẻ bên biển đến một vòng lắng nghe

Nhìn lại hành trình của chuyên đề, ba bối cảnh tưởng rời nhau bắt đầu mang thêm ý nghĩa.

Hai bạn trẻ nằm bên biển không chỉ đang chia sẻ địa điểm. Có thể mỗi bên đang cho phía còn lại một nền hiện diện đủ yên để không phải liên tục tạo hoạt động. 

Đám đông cùng hát ở Chương 2 không chỉ hòa chung âm nhạc. Nhịp điệu tập thể cho phép cảm xúc cá nhân được chứa trong cảm xúc rộng hơn, để niềm vui, đau buồn hay hy vọng không còn thuộc riêng một giọng hát. 

Ba học giả cao niên ở Phần 3.1 không chỉ trao đổi ý tưởng. Chú ý của bên nghe giữ cho suy nghĩ của bên nói tiếp tục sống trong quan hệ.

Và trong bức ảnh U Minh Thượng, chúng ta thấy một hình thức khác.

Nhân vật đứng không nói vào khoảng không. Quanh chị là vòng chú ý với nhiều tư thế, tuổi tác, và vị trí khác nhau. Có chị đang tham gia trực tiếp. Có anh đứng phía sau. Có bạn ngồi lặng. Toàn bộ nhóm, nhìn tổng thể, đang góp phần tạo không gian để diễn ngôn được tồn tại.

Đó có lẽ là điểm nối sâu hơn giữa các hình ảnh EWLCC đã lưu giữ. 

Nhân vật chính không hẳn là bờ biển, đám đông, hội trường, hay chuyến thực địa. Nhân vật chính là điều xuất hiện giữa các cá thể khi họ không chỉ có mặt cạnh nhau, mà còn bắt đầu ảnh hưởng tới khả năng mỗi bên cảm nhận, bình tĩnh, và hiện diện.

Phần trước đã gọi tên cảm giác rằng ta có chỗ trong quan hệ là belonging.

Phần này đi thêm một bước. Nó cho thấy quan hệ không chỉ cho ta danh tính xã hội hay cảm giác được công nhận. Trong những thời điểm nhất định, nó còn cho ta mượn cái vững vàng mà ta chưa thể tự tạo ra; cho cảm xúc của ta một nơi để được chứa; giúp cơ thể đi từ cảnh giác trở về trạng thái có thể suy nghĩ, trò chuyện, và lựa chọn.

Trong tâm lý học phát triển, quá trình ấy thường được gọi là co-regulation – đồng điều hòa.

Co-regulation không phải kỹ thuật chỉ dành cho trị liệu hay chăm sóc trẻ nhỏ. Nó diễn ra trong giọng nói của thân nhân, ánh mắt của một bằng hữu, nhịp chậm của cuộc trò chuyện, bữa cơm không vội, nhóm đồng hành biết chờ nhau hoàn thành câu, hay một cuộc gọi được duy trì đủ lâu để phía bên kia không còn thấy mình đứng một mình trước vực sâu cảm xúc.

Nó nhắc ta rằng khả năng tự đứng vững không hoàn toàn đối lập với cần ai đấy khác. Đôi khi, chính vì từng được người khác giữ lại, ta mới dần học cách giữ lấy mình.

Đó là co-regulation.

Và, từ đây, câu hỏi của Chương 3 lại dịch chuyển.

Nếu ta cần hiện diện của nhau để điều hòa, những nơi nào trong đời sống tạo điều kiện cho quá trình ấy diễn ra tự nhiên, không bị khóa trong gia đình, công việc, hay những cuộc gặp đã được lập trình?

Đó sẽ là hành trình của Phần 3.3: Điều tuổi trẻ đang thiếu không phải hoạt động – với điểm đến tư tưởng là Third Place.