Chuyên mục của EWLCC về ngôn ngữ, ký ức, quan hệ liên thế hệ, và những điều kiện văn hóa giúp người ta duy trì khả năng tham gia đời sống khi tuổi cao.

Kỳ 2: trí nhớ không già đi một mình

Một cuộc trò chuyện tưởng như diễn ra tự nhiên: một bên kể, bên kia nghe, thỉnh thoảng hỏi lại hoặc bật cười. Trong vài phút ấy, não phải thực hiện đồng thời hàng loạt thao tác, từ duy trì chú ý, nhận biết giọng nói, tìm từ, đến nhớ điều vừa nghe, suy đoán ý định, liên hệ với kinh nghiệm cũ, và chuẩn bị trả lời.

Phải chăng trò chuyện là hình thức vận động nhận thức? Và nếu ký ức chỉ thực sự sống khi được kể cho ai đó nghe, nó còn là tài sản riêng của từng cá nhân hay đã trở thành một phần ký ức của cộng đồng?

Cuộc gặp giữa hai nhà khoa học thuộc hai thế hệ và hai nền văn hóa trong một không gian sách. Tri thức không chỉ được lưu giữ trong từng cá nhân, mà còn được trao đổi và tiếp tục sống trong quan hệ.

Hai câu hỏi trung tâm

1. Ngôn ngữ có phải là hình thức “tập thể dục cho não”?

2. Trí nhớ là tài sản của riêng cá nhân hay còn được lưu giữ trong cộng đồng?

Hãy hình dung một cảnh có thể gặp trong nhiều gia đình: Bà kể cho cháu về khu phố trước khi đường lớn được mở. Cháu vừa nghe vừa dùng điện thoại tìm lại tên cũ của địa điểm. Có chỗ hai thế hệ nhớ khác nhau. Họ hỏi thêm hàng xóm, tìm một bức ảnh cũ, và cuối cùng ghép lại được một câu chuyện mà không ai trong số họ nắm giữ trọn vẹn.

Tình huống trên được xây dựng để minh họa cho cơ chế ký ức được tái dựng trong quan hệ; không mô tả một gia đình cụ thể. Đối thoại do EWLCC biên soạn trên cơ sở các tài liệu nghiên cứu và những tình huống minh họa; đây không phải bản ghi một cuộc phỏng vấn trực tiếp.

Mỗi cuộc trò chuyện có phải là bài tập cho não

Đối thoại

Hỏi: Khi hai người chỉ ngồi nói chuyện, bộ não thực sự phải làm nhiều việc đến thế sao?

Đáp: Có. Trò chuyện không chỉ phát ra lời nói. Ta phải giữ chú ý, theo dõi nội dung, nhận biết nét mặt và giọng điệu, lựa chọn từ phù hợp, nhớ điều đã nói trước đó và điều chỉnh phản hồi theo người nghe. Một cuộc trò chuyện với người chưa quen hoặc về một chủ đề mới còn đòi hỏi sự linh hoạt cao hơn.

Vậy cứ nói chuyện thật nhiều là có thể ngăn suy giảm trí nhớ?

Không thể kết luận như vậy. Giao tiếp xã hội có thể tạo kích thích nhận thức và giảm cô lập, nhưng đó không phải thuốc phòng bệnh. Trí nhớ còn chịu tác động của sức khỏe tim mạch, giấc ngủ, thính lực, bệnh lý thần kinh, giáo dục, điều kiện sống và nhiều yếu tố khác.

Điểm khác biệt giữa một cuộc trò chuyện và một mình giải ô chữ là gì?

Giải ô chữ chủ yếu đặt ra một nhiệm vụ có quy tắc tương đối ổn định. Trò chuyện khó đoán hơn. Người đối diện có thể đổi chủ đề, hiểu nhầm, phản đối hoặc đưa ra một từ ta chưa biết. Ta phải liên tục thích nghi. Chính tính bất định ấy khiến giao tiếp trở thành hoạt động nhận thức đặc biệt.

Nhưng ký ức chẳng phải nằm trong não của từng cá nhân hay sao?

Dấu vết sinh học của ký ức nằm trong từng bộ não, nhưng cách ký ức được gọi lại, diễn giải và truyền đi phụ thuộc vào quan hệ. Một bức ảnh, câu hỏi của cháu, lời sửa của hàng xóm hoặc một địa danh cũ đều có thể giúp gọi lại những điều một cá nhân không tự mình nhớ ra.

Như vậy, cộng đồng có thể “nhớ” thay cho cá nhân?

Không hoàn toàn nhớ thay. Chính xác hơn, cộng đồng cung cấp các điểm tựa để ký ức được tái dựng. Gia đình nhớ ngày tháng; làng xóm nhớ địa điểm; hồ sơ nhớ sự kiện; ngôn ngữ lưu tên gọi, và cách phân loại thế giới. Ký ức cá nhân và ký ức cộng đồng vì thế liên tục hỗ trợ, bổ sung, đôi khi cũng tranh luận với nhau.

Chúng ta có thể tìm thấy nhiều ví dụ trong cuộc sống như một gia đình cùng chú thích ảnh cũ nhưng mỗi thế hệ nhận ra những chi tiết khác nhau; một bậc cao niên nhớ tên dân gian của cây cỏ, trong khi một bạn trẻ tìm tên khoa học bằng điện thoại; một khu phố thay địa danh khiến ký ức của cư dân cũ mất dần các “điểm neo”; hay một câu chuyện được ba thành viên trong gia đình kể theo ba phiên bản.

Không phải cứ quên là mắc Alzheimer

Đôi lúc quên tên, quên chỗ để đồ hoặc cần thêm thời gian để nhớ lại có thể xuất hiện trong quá trình lão hóa bình thường. Điều đáng lưu ý hơn là suy giảm kéo dài, tăng dần, và ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt hằng ngày. Bài đối thoại mang tính phổ biến kiến thức, không dùng để tự chẩn đoán Alzheimer hoặc các rối loạn nhận thức.

Tiểu kết

Trí nhớ không chỉ cần được luyện trong im lặng; nó còn cần được gọi ra, kiểm tra, diễn đạt và chia sẻ. Nhưng ai là người cùng ta thực hiện việc ấy? Bài tiếp theo, Kỳ 3, sẽ đi vào một quan hệ đặc biệt - quan hệ giữa các thế hệ.

Câu hỏi gửi độc giả

Trong gia đình quý vị, có câu chuyện nào chỉ còn tồn tại vì một thành viên thường xuyên nhắc lại không?