Trong thời đại điện thoại thông minh, video ngắn và trí tuệ nhân tạo tạo sinh, người ta chưa bao giờ đọc nhiều “mẩu chữ” đến thế, nhưng cũng có thể chưa bao giờ đọc sâu ít đến thế.

Một cuốn sách mới của nhà nghiên cứu Falk Huettig, thuộc Viện Max Planck về tâm lý học ngôn ngữ, gợi lại một điều tưởng như cũ kỹ - đọc không chỉ là tiếp nhận thông tin. Đọc có thể tái cấu trúc cách bộ não ghi nhớ, chú ý, suy luận, xử lý ngôn ngữ, và thậm chí cả cách ta nhận diện khuôn mặt.

Đọc, nói cách khác, không chỉ làm giàu vốn hiểu biết. Đọc còn rèn chính bộ máy nhận thức giúp ta nhìn, hiểu và sống trong thế giới.

Hai cao niên cùng đọc và trao đổi trên những trang viết tay. Ảnh gợi nhắc một điều giản dị - đọc không chỉ nhìn chữ, mà còn lưu giữ ký ức, truyền kinh nghiệm, và duy trì năng lực đối thoại giữa các thế hệ. Ảnh: EWLCC.

Khi đọc không chỉ là đọc chữ

Trong các thảo luận hiện nay về nâng cao năng lực nhận thức, người ta thường nhắc đến giấc ngủ, vận động, dinh dưỡng, thiền, caffeine, hay các công nghệ kích thích thần kinh. 

Theo Falk Huettig, một trong những “chất tăng cường nhận thức” mạnh mẽ nhất thường bị bỏ qua - khả năng đọc.

Ghi chú biên tập
Điểm đáng chú ý ở đây là cách bài đảo thứ tự ưu tiên của thời đại. Trong khi xã hội hiện đại dễ bị cuốn vào các phương pháp “tối ưu hóa não” nghe có vẻ mới, nhanh, và công nghệ cao, bài nhắc rằng thực hành cổ điển - đọc văn bản - vẫn có thể là một trong những hình thức rèn luyện nhận thức bền vững nhất.

Đọc, theo cách hiểu này, không phải là hành vi thụ động. Người đọc không chỉ nhận thông tin từ trang giấy hay màn hình. Họ phải giải mã ký hiệu, nối kết từ ngữ với ký ức, dự đoán ý nghĩa, kiểm tra lập luận, theo dõi mạch văn, và tự điều chỉnh chú ý của mình.

Vì thế, đọc sâu là hình thức lao động nhận thức.

Biết chữ có thể làm thay đổi cả cách ta nhìn khuôn mặt?

Một giả thuyết lâu nay trong khoa học thần kinh cho rằng, vì đọc là phát minh văn hóa tương đối mới so với lịch sử tiến hóa của nhân loại, bộ não không có sẵn “vùng đọc” chuyên biệt. Khi học đọc, do đó, não phải mượn hoặc “chiếm dụng” một phần hệ thống thị giác vốn dùng cho các năng lực lâu đời hơn, chẳng hạn như nhận diện khuôn mặt.

Ghi chú biên tập
Đây là điểm vừa khoa học vừa giàu sức gợi văn hóa. Nếu nhìn theo lối cũ, biết chữ dường như phải trả giá. Để đọc tốt hơn, ta có thể mất đi một phần độ nhạy khi nhận ra gương mặt hoặc vật thể.

Thế nhưng nghiên cứu được nhắc đến trong bài cho thấy điều ngược lại. Khi so sánh người lớn biết chữ và chưa biết chữ ở Ấn Độ, nhóm của Huettig nhận thấy học đọc không làm suy giảm hệ thống nhận diện khuôn mặt.

Nó, trái lại, có thể tinh chỉnh hệ thống thị giác, giúp người biết chữ nhận diện khuôn mặt và vật thể tốt hơn.

Nói một cách hình ảnh, đọc không nhất thiết lấn đất của thị giác. Đọc có thể làm cho mảnh đất ấy được canh tác kỹ hơn.

Biết đọc không phải là công tắc bật/tắt

Khả năng đọc không kết thúc ở thời điểm ai đấy có thể giải mã chữ viết một cách trôi chảy. Những ai đọc nhiều tiếp tục tự động hóa và tinh luyện các tiến trình nhỏ bên dưới hành vi đọc, từ đó, rèn luyện cả các chức năng nhận thức bậc thấp lẫn bậc cao.

Ghi chú biên tập
Đây là điểm quan trọng với giáo dục. “Biết đọc” không nên được hiểu đơn giản là biết phát âm chữ, hiểu nghĩa từ, hay đọc hết một đoạn văn. Giữa đọc được và đọc sâu có khoảng cách lớn.

Đọc thường xuyên các văn bản giàu chất lượng sẽ dần học cách theo dõi lập luận dài, nhận ra ẩn ý, phân biệt chứng cứ với nhận xét, cảm nhận sắc thái ngôn ngữ, và phát triển tư duy phản biện.

Năng lực đọc, vì vậy, là phổ liên tục, không phải nhãn dán “biết chữ” hoặc “mù chữ”.

Từ góc nhìn văn hóa - ngôn ngữ, điều này cũng gợi một câu hỏi lớn:

Một cộng đồng có thể có tỷ lệ biết chữ cao, nhưng liệu có đồng thời có văn hóa đọc sâu hay không?

Giấy, màn hình, và tự điều chỉnh của người đọc

Các phân tích tổng hợp cho thấy mức độ hiểu khi đọc trên màn hình thường thấp hơn so với đọc trên giấy. 

Tuy nhiên, Huettig thận trọng không kết luận đơn giản rằng giấy luôn tốt hơn màn hình. Vấn đề có thể nằm ở tâm lý tự điều chỉnh.

Người đọc thường xem bản in là phương tiện phù hợp hơn cho đọc nghiêm túc, nên họ đầu tư nhiều nỗ lực nhận thức hơn.

Ghi chú biên tập
Cách lý giải này giúp tránh một đối lập quá dễ dãi - giấy tốt, màn hình xấu. Vấn đề không chỉ nằm ở chất liệu mà còn ở thói quen sử dụng.

Màn hình là nơi ta lướt mạng xã hội, nhắn tin, xem video ngắn, chuyển tab, và nhận thông báo. 

Khi đọc trên màn hình, vì vậy, ta dễ mang theo tâm thế “đọc nhanh”, “đọc lướt”, hoặc “đọc để nắm ý chính”. 

Sách in hoặc giấy in, trong khi đó, thường kích hoạt một thái độ khác - chậm hơn, nghiêm túc hơn, và ít bị kéo ra khỏi văn bản hơn.

Điều quan trọng không phải thần thánh hóa giấy mà là nhận ra rằng đọc sâu cần môi trường, nhịp độ, và kỷ luật chú ý.

Sách nói có ích nhưng không thay thế hoàn toàn đọc chữ

Sách nói có thể giúp tiếp xúc với từ vựng hiếm, cấu trúc ngữ pháp phức tạp, và các hình thức tự sự không thường xuất hiện trong lời nói hằng ngày. 

Toàn bộ lợi ích thần kinh của đọc, tuy nhiên, chỉ có được khi đọc trực tiếp xử lý văn bản viết.

Ghi chú biên tập
Nhận định này không phủ nhận giá trị của sách nói. Với những ai bận rộn, khiếm thị, học ngoại ngữ, hoặc muốn tiếp cận tác phẩm trong lúc di chuyển, sách nói là  nguồn tri thức quý.

Nghe và đọc, tuy thế, không hoàn toàn giống nhau. Khi đọc chữ, mắt, trí nhớ làm việc - chú ý, khả năng kiểm soát tốc độ, năng lực quay lại câu trước, dừng lại ở một ý khó, tự đánh dấu và tự đối thoại với văn bản - tất cả cùng tham gia. Quá trình ấy làm cho đọc trở thành hoạt động nhận thức đặc biệt.

Đừng làm văn bản nghèo đi chỉ vì sợ tuổi trẻ “khó hiểu”

Huettig cảnh báo rằng đơn giản hóa văn bản để thích ứng với vốn từ vựng và năng lực ngữ pháp đang suy giảm ở tuổi trẻ có thể phản tác dụng. 

Quá lệ thuộc vào điểm số “dễ đọc”, công cụ AI viết lại văn bản, hoặc tự động sửa câu chữ có thể làm loãng tính phong phú của biểu đạt viết.

Ghi chú biên tập
Đây là phần có ý nghĩa đặc biệt với giáo dục và truyền thông. Khi mọi thứ được yêu cầu “ngắn hơn”, “dễ hơn”, “mượt hơn”, và “ít từ khó hơn”, văn bản có nguy cơ mất  độ gồ ghề cần thiết để kích thích tư duy.

Một văn bản hay không nhất thiết phải rắc rối. Có điều, một văn bản có giá trị thường buộc độc giả phải tạm dừng, suy nghĩ, quay lại, tra cứu, so sánh, và tự mở rộng vốn từ của mình. Nếu mọi câu chữ đều bị làm phẳng để dễ tiêu thụ tức thì, ta có thể mất dần cơ hội rèn luyện khả năng chịu đựng độ khó của ngôn ngữ.

Đọc, trong nghĩa này, không chỉ là quyền tiếp cận tri thức. Đọc còn là khả năng ở lại với cái phức tạp.

Ghi chú cuối bài của biên tập viên

Bài trên không nhằm cổ vũ thái độ hoài cổ giản đơn, như thể chỉ có sách giấy mới “đúng” và mọi hình thức đọc trên màn hình đều “sai”.

Vấn đề sâu hơn nằm ở chất lượng chú ý, chất lượng văn bản, và chiều sâu xử lý ngôn ngữ.

Trong môi trường số, ta vẫn có thể đọc sâu nếu biết thiết lập nhịp đọc, giảm nhiễu, chọn văn bản có chất lượng, và không biến mọi nội dung thành những mẩu thông tin quá dễ nuốt. 

Ngay cả sách in, ngược lại, cũng không tự động tạo tư duy sâu nếu đọc chỉ để lướt qua.

Từ góc nhìn của EWLCC, bài gợi mở một vấn đề văn hóa - ngôn ngữ quan trọng. 

Năng lực đọc không chỉ thuộc về nhà trường, cũng không chỉ thuộc về cá nhân. Nó là nền tảng của đời sống trí tuệ công cộng. 

Một xã hội đọc kém sẽ khó tranh luận sâu, khó phân biệt chứng cứ với khẩu hiệu, và khó giữ được khả năng suy nghĩ độc lập trước những dòng thông tin ngày càng ngắn, nhanh, và dễ gây kích động.

Tác giả: Anniek Corporaal

Biên soạn tiếng Việt: EWLCC
Biên tập và chú giải văn hóa - ngôn ngữ: EWLCC

Nguồn: Max Planck Institute/Neuroscience

Liên hệ: Anniek Corporaal – Max Planck Institute

Ảnh minh họa: EWLCC

Nghiên cứu gốc: The Perks of Being a Bookworm: The Science of the Benefits of Reading by Falk Huettig. 

Bộ câu hỏi văn hóa – ngôn ngữ

1. Khi nói “đọc là công cụ tăng cường nhận thức”, ta đang nói đến đọc nhiều thông tin hơn, hay đọc theo một cách khiến não làm việc sâu hơn? 
2. Vì sao một xã hội có tỷ lệ biết chữ cao vẫn có thể thiếu văn hóa đọc sâu? 
3. “Đọc lướt” có phải là kỹ năng xấu không, hay chỉ trở thành vấn đề khi nó thay thế hoàn toàn khả năng đọc chậm và đọc sâu? 
4. Trong giáo dục, khi nào đơn giản hóa văn bản là cần thiết, và khi nào nó làm nghèo năng lực ngôn ngữ của người học? 
5. Nếu AI có thể tóm tắt, viết lại và làm “dễ hiểu” mọi văn bản, ta còn cần rèn năng lực đọc khó để làm gì? 
6. Đọc trên màn hình có thể trở thành đọc sâu không? Nếu có, cần thay đổi môi trường và thói quen như thế nào? 
7. Một cộng đồng đọc kém gặp khó khăn gì trong tranh luận xã hội, tiếp nhận khoa học, và bảo vệ mình trước tin giả? 
8. Trong tiếng Việt hiện nay, ta đang thiếu văn bản khó, thiếu tấm gương đọc kiên nhẫn, hay thiếu môi trường giúp ta đi qua độ khó?