Ngôn từ bác sỹ dùng trong phòng bệnh thường mang tải cả chuyên môn lẫn những lệch pha vô tình với cảm xúc bệnh nhân. Ảnh: ThS.BS. Trần Quốc Anh trò chuyện trong phòng bệnh với tư thế biểu cảm và ngôn ngữ cơ thể khiến tôi phát hiện khoảng cách giữa trưởng khoa và bệnh nhân dường như biến mất.

Phóng sự Phân tích (Analatical Feature)

Thứ Ba, 3/2/2026, 13:26 (GMT+7)

Kỳ 2 – Khi ngôn ngữ y khoa không còn là ngôn ngữ hồi phục

Có một điều tôi nhận thấy rõ sau ca mổ, bệnh viện chữa bằng kỹ thuật chưa đủ mà còn bằng ngôn từ. 

Không phải ngôn ngữ trị liệu theo nghĩa tâm lý học mà là từng câu nói bác sỹ sử dụng trong đúng hoặc sai ngữ cảnh.

Ngôn ngữ trong bệnh viện – ba tầng dễ lẫn lộn

Ai từng nằm trên bàn mổ, hoặc nằm trên cáng, đều biết cảm giác lệ thuộc cá thể đối diện đến mức nào. Một lời nói nhẹ, bệnh nhân thở dễ hơn. Một câu nặng, người ta lập tức căng hết cơ thể.

Y khoa hiện đại gọi đó là clinical communication (tạm dịch: giao tiếp lâm sàng).
Ngữ dụng học gọi đó là contextual pragmatics (dùng từ phù hợp bối cảnh).
Còn bệnh nhân gọi đơn giản đấy là giọng bác sỹ.

Quan sát kỹ, tôi thấy có ba lớp ngôn ngữ tồn tại song song trong mọi khoa phòng của bệnh viện.

Đầu tiên là ngôn ngữ kỹ thuật (technical language). Thứ ngôn ngữ ấy chỉ có thể được dùng bởi bác sỹ học ở trường y như ‘sỏi niệu quản một phần ba trên’, ‘giãn đài bể thận giai đoạn ba trên bốn’, ‘nhu động xoang thận’, hay ‘nội soi ống mềm’.

Nhóm ngôn ngữ này tạm goi là ngôn ngữ phi cảm xúc, chính xác, trung tính. Nó không có lỗi. Nó bắt buộc phải tồn tại.

Tiếp đến là ngôn ngữ nội bộ nghề nghiệp (in-group slang).  Chúng, tầng ngôn ngữ thứ hai, có lẽ chỉ xuất hiện giữa bác sỹ với nhau, hoặc bác sỹ với điều dưỡng, như ‘cứt đùn từ lỗ đít’, ‘dính cả vào buồi/bướm’, ‘ỉa rặn mãi không ra’, hay ‘cái ống thông đái này luồn khó phết’.

Bệnh nhân, có lẽ chiếm đa số, thường tặc lưỡi cho qua với vô vàn lý lẽ. Ngược lại, nhóm nhạy cảm với truyền thống ‘nhân lễ nghĩa’ – có lẽ chỉ là thiểu số - dễ gọi đấy là giọng ‘vô cảm’, ‘vô văn hóa’, ‘vô đạo đức’, thậm chí, ‘vô học’, ‘vô ngôn’.

Các ngôn từ đập thẳng vào trực giác như thế bắn tung tóe trong một môi trường lẽ ra cần đậm đặc văn hóa, tinh tế, giàu tâm lý cảm xúc, và tràn ngập hương vị của cái đẹp vốn dĩ không bị đánh thuế.

Đành rằng ngôn ngữ nội bộ nghề nghiệp, thứ ngôn ngữ siêu gần bảng từ vựng của giới bình dân, có điểm mạnh là nhanh, tiện, giải tỏa áp lực, và có thể giúp tăng tốc xử lý loại việc vốn luôn căng thẳng.

Nó không sai nếu được phát âm, biểu cảm trong bối cảnh nội bộ. Nhiều khi đấy có thể là dấu hiệu của một ê kíp đã ăn rơ với nhau; dùng các từ như thế là hiểu nhau ngay, phối hợp nhịp nhàng ngay.

Khốn nỗi, còn có một tầng không thể không liệt kê, thứ ngôn ngữ hướng tới bệnh nhân (patient-facing language).

Các nhà tâm lý học gọi đấy là ngôn ngữ mang tính trấn an, giải thích, tạo hợp tác, và làm bệnh nhân thấy mình không bị bỏ rơi trong chính cơ thể mình.

Đây mới là lớp ngôn ngữ quan trọng nhất với bệnh nhân. Nó quyết định xem ngôn ngữ ‘sặc mùi vị’ ở tầng thứ hai kia có nên được kiểm soát không, hay cứ để mặc, cứ ‘vung chí mạng’, ‘thuận giò xuôi bứ…’, cho xong việc.

Trực tiếp trải nghiệm tại hầu hết các cơ sở khám chữa bệnh không chỉ công lập mà cả tư nhân, tôi cảm nhận vấn đề phát sinh khi ngôn từ lưu trữ ở ‘tầng hai’ tràn sang ‘tầng ba’, dẫu tôi không thể đại diện, không có quyền nói thay các bệnh nhân khác.

Suốt nhiều năm, có cảm giác chúng ta hay hiểu sai vấn đề. Đấy không phải vì bác sỹ vô cảm, thiếu văn hóa, quen quát nạt, mà có lẽ vì cái gọi ngữ dụng học (pragmatics), ít được quan tâm trong hệ thống giáo dục y khoa và thực hành y tế, bị lệch pha, và tạm được gọi là ‘lệch pha ngữ dụng trong y tế công’.

Tại sao thế?

Ngôn ngữ trong bệnh viện – chỉ số chất lượng vô hình

Thông thường, bác sỹ hay nói trong khung tâm lý gồm ba thành tố cơ bản như quen việc, thiếu thời gian, và quen tốc độ cao; ngược lại, bệnh nhân thường nghe trong khung tâm trạng khác, hết lo lắng, đau đớn, sợ hãi, đến cảm giác lệ thuộc.

Các trạng thái tâm lý như vậy gần như không cho phép họ, bệnh nhân, mang vũ khí văn hóa hay đạo đức ra để phán xét, bình phẩm đội ngũ đang nắm quyền uy hiện hữu, đang cung cấp dịch vụ cấp bách đến sinh tồn của mình.

Nhưng hiện thực vẫn là hiện thực. Tồn tại hai trạng thái tâm lý khác nhau từ hai nhóm cá thể đối lập – bệnh nhân vs y bác sỹ - trong thế giới bệnh viên khép kín khi nghe phát ngôn các từ nhạy cảm, ‘khó ngửi’, kể cả lúc cả hai bên đều thấu hiểu tinh thần Á Đông vốn chỉ quen giao lưu với nhau về cái thanh, cái đẹp, chứ không thích bày cái phốp pháp', cái tục, cái thô.

Ý muốn nói, cùng một câu nói, hàm ý (implicature) hai bên diễn giải khác nhau một trời một vực. 

Chẳng hạn, với câu như ‘Rặn mạnh vào’, ‘Ỉa được chưa’, bác sỹ có thể xem đấy đơn thuần như hướng dẫn kỹ thuật ai cũng tường – nam phụ lão ấu; trong khi ấy, không ít bệnh nhân diễn dịch đấy như quát nạt, lạnh lùng, bỉ lậu.

Hay một câu như ‘Đái chưa? Sao lâu thế?’, với bác sỹ, đấy có thể chỉ là đánh giá chức năng sau mổ nhưng, với bệnh nhân, tiếng với từ nặng mùi khó tránh tạo cảm giác bị trách móc vì câu hỏi.

Một số trường hợp, bệnh nhân cảm thấy xấu hổ khi nghe những ‘đái’ thay vì ‘tiểu’, ‘ỉa’ thay vì ‘đại tiện’, ‘lỗ đít’ thay vì ‘hậu môn’.

Trong quá trình khám một nơi và đến điều trị một chỗ, thậm chí, trên không ít chương trình tư vấn sức khỏe của Đài Tiếng nói Việt Nam mọc như nấm, tôi thường nghe nhiều câu như vậy thốt ra chủ yếu từ các nhà chuyên môn có hạng được quảng cáo đến từ các cơ sở y tế công tư danh tiếng.
Không đau. Nhưng thực sự khó chịu. Khó chịu lắm. Cái ‘khó ở’ không đến từ câu chữ. Nó đến từ chênh lệch tâm thế.

Thành thực mà nói, khi ngôn từ trở thành áp lực vô hình, chỉ một câu đặt sai ngữ cảnh, tâm lý bệnh nhân vốn dĩ mong manh có thể khiến họ lãnh hội các biến chứng không mong đợi cả về thực thể lẫn tinh thần như tăng nhịp tim, tăng căng cơ, tưng cơn đau, giảm niềm tin bác sỹ, và giảm khả năng hợp tác trong điều trị.

Khốn nỗi, các cảm xúc ấy không bao giờ được ghi vào hồ sơ bệnh án dù chúng ảnh hưởng trực tiếp đến hành vi của bệnh nhân, khả năng ở lại điều trị, tính tuân thủ, cảm giác hài lòng, và quyết định quay trở lại bệnh viện hay không.

Thực tế, đây là chỉ số chất lượng vô hình. Nó có lẽ không được đo ở nhiều bệnh viện của ta nhưng tồn tại trong mọi ca điều trị.

Một ngoại lệ đáng quý và cũng là khung tham chiếu

Chỉ cần một nhà chuyên môn như vậy, trải nghiệm thay đổi hoàn toàn.

Tôi may mắn gặp ThS.BS. Trần Quốc Anh, với cách nói chuyện, cách đứng cuối giường bệnh, hay thậm chí cách anh quan tâm bệnh nhân theo kiểu cung cấp các thông số kỹ thuật nhiều nhất có thể về trạng thái bệnh tật của tôi qua các phim chụp chiếu, kèm các giải thích căn kẽ như thể bệnh nhân là đồng nghiệp, khiến tôi nhận ra một điều.

Thì ra ngôn ngữ hồi phục tồn tại, nhưng không phải ở đâu cũng tìm thấy.

Ở anh, ngôn ngữ kỹ thuật được nói đúng chỗ, ngôn ngữ nội bộ được giữ trong phòng mổ, và ngôn ngữ bệnh nhân được dùng vừa đủ, tiết chế, hiền lành.

Chỉ cần một nhà chuyên môn như vậy, trải nghiệm thay đổi hoàn toàn.

Nhưng nếu hệ thống chỉ dựa vào các trường hợp ‘giỏi cá nhân’, ‘tốt lỏi’ giữa ‘xấu đều’, mà không có chuẩn ngữ dụng học chung, nhu cầu cải thiện rồi tạo ‘giải pháp đột phá’ chất lượng khám chữa bệnh như Nghị quyết 72 nửa cuối năm 2025 của Bộ Chính trị, có tiềm năng gián đoạn và khó bền.

Kỳ 2, tóm lại, trải nghiệm bệnh nhân, hóa ra, bắt đầu bằng một hành trình khó đi, tiếp diễn bằng một ngôn ngữ khó nghe, và chỉ được bù đắp bởi một vài cá nhân dễ thương.

Nhưng phía sau đấy là vấn đề lớn hơn, là năng lực tổ chức và thiết kế hệ thống của y tế công.

Kỳ 3 sẽ tiếp tục với câu hỏi: ‘Tại sao hành trình bệnh nhân thường bắt đầu bằng lạc lối và làm sao để sửa’

Bạn từng nghe câu nói y khoa khiến bản thân khó quên? Trung tâm Văn hoá Ngôn ngữ Đông Tây sẽ tổ chức buổi đối thoại mở vào dịp thích hợp, phụ thuộc chủ yếu phản hồi của bạn.

Bạn có thể gửi câu chuyện cho chúng tôi qua vanhoangonngudongtay@gmail.com.