Khi chiếc quạt không còn làm mát: bài học nhỏ về nắng nóng, cơ thể, và lời khuyên sức khỏe

Khi chiếc quạt không còn làm mát: bài học nhỏ về nắng nóng, cơ thể, và lời khuyên sức khỏe

Từ một bài trên New Scientist
Michael Le Page
23/6/2026

Trong những ngày nắng nóng cực đoan, một lời khuyên tưởng như đơn giản - “bật quạt cho mát” - hóa ra không còn đơn giản nữa.

Bài của Michael Le Page trên New Scientist đặt ra một câu hỏi đời thường: khi trời quá nóng, có lúc nào quạt không còn làm mát, thậm chí khiến cơ thể nóng hơn không?

Câu trả lời, như thường thấy trong các vấn đề liên quan đến sức khỏe, không nằm ở một số liệu duy nhất. Nó phụ thuộc nhiệt độ, độ ẩm, tuổi tác, khả năng ra mồ hôi, quần áo, mức độ thích nghi của cơ thể với nắng nóng, và cả điều kiện sống của từng người.

EWLCC giới thiệu bài này như một văn bản báo chí khoa học đáng đọc từ góc nhìn văn hóa – ngôn ngữ: cách một lời khuyên sức khỏe tưởng như phổ quát có thể trở nên thiếu chính xác nếu nó bị tách khỏi bối cảnh cụ thể của cơ thể, khí hậu, tuổi tác, và không gian sống.

Bài không nên được đọc như hướng dẫn y tế cá nhân. Trong nắng nóng nghiêm trọng, độc giả cần ưu tiên khuyến cáo của cơ quan y tế địa phương, và tìm hỗ trợ y tế khi có dấu hiệu bất thường.

Khi “cho mát” có thể thành “làm nóng”

Tác giả viết:

“Trong lúc Châu Âu đang bị một đợt sóng nhiệt cực mạnh bao trùm và đã có các ca tử vong được ghi nhận, giữ mát không chỉ là chuyện thoải mái - với nhiều cá nhân, đó là vấn đề sống còn.

Nhiều người sẽ dựa vào quạt thay vì điều hòa, vì vậy điều quan trọng là phải biết rằng, khi trời nóng hơn, quạt có thể chuyển từ làm mát cơ thể sang làm nóng cơ thể”.

Ghi chú biên tập

Điểm đáng chú ý ở đây là yếu tố đảo chiều của một vật dụng quen thuộc. Trong kinh nghiệm thường ngày, quạt gần như đồng nghĩa với “mát”. Nhưng bài nhắc ta rằng cảm giác mát không chỉ đến từ gió, mà từ quan hệ giữa nhiệt độ không khí, nhiệt độ da, mồ hôi, và bay hơi.

Từ góc nhìn văn hóa - ngôn ngữ, đây là lúc một từ quá quen, “mát”, cần được đọc lại. “Có gió” không nhất thiết đồng nghĩa với “cơ thể đang được làm mát”.

35°C, 40°C, hay không có một con số cố định?

Tác giả viết:

“Nhưng nóng đến mức nào được coi là quá nóng? Chính phủ Anh cảnh báo rằng quạt có thể không ngăn được các bệnh liên quan đến nắng nóng khi nhiệt độ trên 35°C, trong khi Tổ chức Y tế Thế giới cho rằng điểm chuyển từ làm mát sang làm nóng xảy ra ở 40°C. Một số nghiên cứu gợi ý các mức thấp hơn hoặc cao hơn.

Thực tế, không có câu trả lời đơn giản, vì có nhiều yếu tố cùng tham gia”.

Ghi chú biên tập

Đây là đoạn có thể dùng làm trung tâm của bài. Về truyền thông sức khỏe, công chúng thường cần một số dễ nhớ: trên bao nhiêu độ thì nguy hiểm, dưới bao nhiêu độ thì an toàn. Nhưng cơ thể người không vận hành như một công tắc điện.

Một số liệu có thể hữu ích để cảnh báo, nhưng nếu biến nó thành công thức tuyệt đối, ta dễ bỏ qua các yếu tố khác: độ ẩm, tuổi tác, tình trạng sức khỏe, nhà ở, thông gió, khả năng tiếp cận điều hòa, hoặc nơi trú mát.

Vấn đề văn hóa – ngôn ngữ ở đây là: một khuyến nghị càng ngắn gọn thì càng dễ lan truyền, nhưng cũng càng dễ bị hiểu như chân lý “một cỡ cho tất cả”.

Nếu cơ thể không ra mồ hôi, câu chuyện sẽ đơn giản hơn nhiều

Tác giả viết:

“Tình huống sẽ rất đơn giản nếu chúng ta không đổ mồ hôi. Nhiệt độ da của chúng ta trong bóng râm thường nằm trong khoảng 35°C đến 37°C. Nếu nhiệt độ không khí thấp hơn nhiệt độ da, nhiệt sẽ truyền ra không khí, làm mát chúng ta. Nhưng nếu nhiệt độ không khí cao hơn, chúng ta lại nhận thêm nhiệt từ không khí.

Dùng quạt để đưa không khí chuyển động qua da sẽ làm quá trình truyền nhiệt này nhanh hơn, dù nó đang diễn ra theo hướng nào”.

Ghi chú biên tập

Đây là phần giúp độc giả hiểu vì sao quạt có thể nguy hiểm trong một số hoàn cảnh. Quạt không tự tạo “lạnh” như điều hòa. Quạt chủ yếu làm không khí chuyển động. Nếu không khí xung quanh đã quá nóng, luồng gió ấy có thể đẩy thêm nhiệt vào cơ thể.

Nói nôm na: quạt có thể giúp cơ thể thải nhiệt nhanh hơn, nhưng cũng có thể khiến cơ thể nhận nhiệt nhanh hơn. Điều quyết định không chỉ “có quạt hay không”, mà là không khí quanh ta đang mát hơn hay nóng hơn cơ thể, và mồ hôi có bay hơi được hay không.

Mồ hôi, độ ẩm và nghịch lý của chiếc quạt

Tác giả viết:

“Bay hơi của nước chuyển cực nhiều nhiệt từ da chúng ta vào không khí, làm mát cơ thể ngay cả khi nhiệt độ không khí cao hơn nhiệt độ da. Nhưng dùng quạt thổi không khí qua da không nhất thiết làm chúng ta mát hơn nếu không khí quá khô hoặc quá ẩm.

Khi trời rất khô, mồ hôi có thể bay hơi nhanh ngang với tốc độ cơ thể tạo ra. Trong tình huống này, bật quạt không giúp ích, vì quá trình bay hơi không thể tăng thêm nữa. Thay vào đó, luồng không khí chuyển động sẽ chỉ đưa thêm nhiệt đến da.

Ví dụ, các mô hình và thí nghiệm cho thấy ở độ ẩm 15% và nhiệt độ 45°C, bật quạt gần như chắc chắn sẽ khiến bạn nóng hơn.

Nhưng khi độ ẩm tăng, quá trình bay hơi chậm lại vì trong không khí đã có nhiều hơi nước. Về cơ bản, nếu bạn đang ướt đẫm mồ hôi, nghĩa là cơ thể đang tạo mồ hôi nhanh hơn mức mồ hôi có thể bay hơi. Trong điều kiện này, quạt có ích”.

Ghi chú biên tập

Đây là đoạn dễ gây ngạc nhiên nhất, vì nó phá vỡ trực giác thông thường: không phải cứ khô là tốt, ẩm là xấu, hoặc cứ có gió là mát.

Bài cho thấy độ ẩm tạo một tình huống phức tạp hơn. Khi quá khô, mồ hôi đã bay hơi tối đa, quạt không giúp tăng thêm hiệu quả làm mát mà có thể đưa thêm hơi nóng vào da. Khi ẩm hơn, mồ hôi bay hơi chậm, quạt có thể giúp quá trình bay hơi diễn ra tốt hơn. Nhưng nếu độ ẩm quá cao, bay hơi bị cản trở quá mạnh, và quạt cũng có thể không còn giúp nhiều.

Từ góc nhìn văn hóa – ngôn ngữ, đây là ví dụ hay về giới hạn của các câu khuyên kiểu “bật quạt lên là được”. Cùng một chiếc quạt, nhưng ở các vùng khí hậu khác nhau, trong các căn nhà khác nhau, với các cơ thể khác nhau, tác dụng có thể không giống nhau.

Cao niên không chỉ “chịu nóng kém hơn” - cơ thể họ phản ứng khác

Tác giả viết:

“Điều quan trọng cần biết là khi bạn già đi, khả năng đổ mồ hôi của bạn kém hơn. Vì vậy, quạt sẽ bắt đầu làm nóng bạn ở mức nhiệt thấp hơn so với thanh niên.

Tuy nhiên, bạn có thể bù lại bằng cách xịt nước lên người hoặc làm ướt quần áo”.

Ghi chú biên tập

Ở đây, bài nhắc đến một điểm quan trọng trong truyền thông sức khỏe cộng đồng: người cao tuổi không chỉ là nhóm “yếu hơn” theo nghĩa chung chung. Cơ chế điều hòa thân nhiệt của họ có thể khác.

Càng lớn tuổi, cơ thể có thể bắt đầu ra mồ hôi chậm hơn, tiết ít mồ hôi hơn, và phản ứng với nóng kém linh hoạt hơn. Vì vậy, cùng một chiếc quạt, cùng một căn phòng, cùng một mức nhiệt, thanh niên và cao niên có thể không đối diện cùng một mức rủi ro.

Đây là lý do lời khuyên sức khỏe cần tránh giọng điệu “ai cũng như ai”. Trong một gia đình, có thể bạn trẻ thấy vẫn chịu được, nhưng lão niên, trẻ nhỏ, ai đấy có bệnh nền, hoặc người sống trong phòng bí nóng cần được quan tâm sớm hơn.

Khi làm ướt quần áo có thể giúp cơ thể bớt mất nước

Tác giả viết:

“Trong tình huống này, mặc quần áo ướt hoặc xịt nước lên cơ thể có thể giúp ích. Điều này cũng có thể làm giảm đổ mồ hôi và do đó giảm nguy cơ mất nước.

Nhiều yếu tố khác cũng đóng vai trò, chẳng hạn như quần áo và cơ thể bạn có thích nghi với nhiệt độ cao hay không”.

Ghi chú biên tập

Một chi tiết đáng chú ý là bài không chỉ nói “làm mát” mà còn nói đến “mất nước”. Khi cơ thể phải đổ mồ hôi liên tục để tự làm mát, nước trong cơ thể cũng mất dần. Làm ướt quần áo hoặc xịt nước lên da có thể hỗ trợ cơ chế bay hơi mà không buộc cơ thể phải tự tiết quá nhiều mồ hôi.

Tất nhiên, đây vẫn là một gợi ý cần đặt trong bối cảnh cụ thể. Nếu môi trường quá nóng, quá bí, hoặc người trong nhà có dấu hiệu kiệt sức vì nóng, các biện pháp nhỏ như quạt, khăn ướt, hay xịt nước có thể không đủ.

Có lúc phải rời khỏi căn nhà nóng

Tác giả viết:

“Điểm mấu chốt là nếu bạn sống trong một tòa nhà trở nên thật sự nóng, nhiệt độ trong đợt sóng nhiệt này hoàn toàn có thể vượt quá mức để quạt còn giúp ích, ngay cả khi bạn xịt nước lên thân thể.

‘Đến giai đoạn đó, có lẽ bạn sẽ phải rời khỏi nhà và tìm một nơi mát hơn’, Havenith nói. ‘Bởi vì đó là một tình huống thật sự tồi tệ.’”

Ghi chú biên tập

Đây là đoạn cần được đọc nghiêm túc. Trong nhiều bối cảnh, nhất là với người sống trong phòng trọ nhỏ, nhà mái tôn, khu đô thị bê tông hóa, hoặc không có điều hòa, “ở trong nhà” không luôn đồng nghĩa với “an toàn”.

Với không gian Xóm Bướm, nơi EWLCC đang dự định phát triển một tiểu dự án trải nghiệm, đoạn này cũng gợi một câu hỏi rộng hơn: chúng ta đang thiết kế không gian sống, không gian làm việc và không gian cộng đồng như thế nào để ai nấy có thể trú nóng, nghỉ ngơi, thông gió, tiếp cận bóng râm, nước, cây xanh, và hỗ trợ của các thành viên khác?

Một chiếc quạt là vật dụng cá nhân. Nhưng chống nóng không chỉ là chuyện cá nhân. Đó còn là câu chuyện của nhà ở, đô thị, nông thôn, lao động ngoài trời, tuổi già, trẻ nhỏ và các mạng lưới chăm sóc trong cộng đồng.

Ghi chú cuối bài của biên tập viên

Bài này không nhằm thay thế khuyến cáo y tế hoặc hướng dẫn phòng chống nắng nóng của cơ quan chức năng. EWLCC giới thiệu văn bản trong tinh thần đọc báo chí khoa học từ góc nhìn văn hóa - ngôn ngữ: cách một vấn đề tưởng như đời thường - bật hay tắt quạt - thực ra chứa nhiều lớp nghĩa về cơ thể, khí hậu, tuổi tác, nhà ở, và bất bình đẳng trong điều kiện sống.

Điểm đáng chú ý không phải là “quạt tốt” hay “quạt xấu”. Điểm đáng chú ý là một lời khuyên chỉ thật sự hữu ích khi nó biết mình đang nói với ai, trong điều kiện nào, và với giới hạn nào.

Từ ánh nắng, kem chống nắng, đến chiếc quạt trong phòng nóng, các bài về sức khỏe hiện nay đều đặt ra cùng một thách thức - làm thế nào để truyền thông khoa học đủ ngắn gọn để công chúng nhớ, nhưng không đơn giản hóa đến mức biến một vấn đề phức tạp thành khẩu hiệu.

Bộ câu hỏi văn hóa – ngôn ngữ đặt ra từ bài dịch

Khi nói “quạt làm mát”, chúng ta đang nói về cảm giác dễ chịu, hay về cơ chế sinh lý thật sự giúp cơ thể hạ nhiệt?
Vì sao những lời khuyên sức khỏe thường thích dùng một số liệu cụ thể, chẳng hạn 35°C hay 40°C? Tham số ấy giúp công chúng dễ nhớ, hay cũng có thể khiến họ hiểu nhầm?
Cùng một chiếc quạt, vì sao bạn trẻ, cao niên, người khỏe mạnh, người có bệnh nền, người sống trong phòng bí, và người sống ở nơi thông gió tốt không đối diện cùng một mức rủi ro?
Trong truyền thông sức khỏe, câu nào dễ hiểu hơn: “quạt có thể không còn giúp ích trong một số điều kiện nhiệt độ và độ ẩm” hay “nóng quá thì tắt quạt”? Câu nào an toàn hơn về khoa học?
Khi một căn nhà trở nên quá nóng, trách nhiệm chống nóng thuộc về cá nhân, gia đình, cộng đồng, hay chính sách đô thị?
Từ câu chuyện chiếc quạt, có thể nhìn thấy gì về chênh lệch điều kiện sống giữa người có điều hòa, người chỉ có quạt, người sống trong phòng trọ nóng, và người lao động ngoài trời?
Trong bối cảnh Xóm Bướm, nơi đang chuẩn bị ươm mầm dự án thí điểm trải nghiệm không gian, câu chuyện nắng nóng có thể mở ra các quan sát gì về nhà ở, bóng râm, sân vườn, cây xanh, vật liệu xây dựng, ao hồ, chuồng trại, và cách cộng đồng chăm sóc nhau trong những ngày oi bức?